सूर्यशतकम् - 16 (महाकवि-श्रीमयूरप्रणीतम्)

मौलीन्दोर्मैष मोषीद् द्युतिमिति वृषभाङ्केन यः शङ्किनेव
प्रत्यग्रोद्घाटिताम्भोरुहकुहरगुहासुस्थितेनेव धात्रा ।
कृष्णेन ध्वान्तकृष्णस्वतनुपरिभवत्रस्नुनेव स्तुतोऽलं
त्राणाय स्तात्तनीयानपि तिमिररिपोः स त्विषामुद्गमो वः ॥१६॥

अन्वयः– एषः मौलीन्दोः द्युतिं मा मोषीत् इति शङ्किना इव वृषभाङ्केन, प्रत्यग्रोद्धाटिताम्भोरुहकुहरगुहासुस्थितेन इव धात्रा, ध्वान्तकृष्णस्वतनुपरिभवत्रस्नुना इव कृष्णेन यः अलं स्तुतः सः तिमिररिपोः तनीयानपि त्विषाम् उद्गमः वः त्राणाय स्तात् ॥१६॥

व्याख्या– एषः मौलीन्दोः शिरःस्थचन्द्रस्य द्युतिं कान्तिं मा मोषीत् न मुष्णातु इति शङ्किना इव वृषाङ्केन वृषभध्वजेन शिवेन यः अलं स्तुतः, प्रत्यग्रं सद्यः उद्घाटितं प्रस्फुटितं यत् अम्भोरुहं पद्मं तस्य कुहरं विवरम् एव गुहा तस्यां सुस्थितेन इव धात्रा ब्रह्मणा यः अलं स्तुतः, ध्वान्तमिव अन्धकारः इव कृष्णा या स्वतनुः तस्याः परिभवः अवमाननं तस्मात् त्रस्तुना भीतेन इव कृष्णेन यः अलं स्तुतः, सः तिमिररिपोः अन्धकारविनाशिनः सूर्यस्य तनीयान् अपि अल्पीयानपि त्विषां भासाम् उद्रमः उदयः वः युष्माकं त्राणाय रक्षायै स्तात् भवतु । उत्प्रेक्षालङ्कारः ॥१६॥

भावार्थः– सूर्यतेजसा मम शिरःस्थितस्य चन्द्रस्य कान्तिः नश्येत् किमु इति शङ्कया शिवः सूर्यं स्तौति, विधाता च पद्मगर्भगुहायामहं सुखेनासम् सूर्येण सहसा तन्मुखमुद्घाटितम् अन्यत् किमपि न विधीयतामिति सूर्यं स्तौति । कृष्णोऽपि अन्धकारोऽपास्तः, तद्वत् श्यामा मे कान्तिः सूर्यतेजसा नश्येत् किमु इति आशङ्कमानः तं स्तौति, एवं विधिविष्णुमहेश्वरैः स्तुतस्य सूर्यस्य नातिप्रखरा किरणावलिः युष्मान् रक्षतु ॥१६॥

हिन्द्यर्थः– वह मेरे शिर पर स्थित चाँदकी कान्तिको नष्ट न कर दे- ऐसा विचार करके भगवान् शिवजी, विकासोन्मुख कमल-गुहाके अन्दर सुखसे रहनेवाले ब्रह्माजी- और अपने श्याम शरीरका परिभव शङ्का करते हुए भगवान् श्रीकृष्णजी भी जिसके बहुत स्तुति करते हैं, अन्धकार विनाशी सूर्यकी अल्पप्रकटित ये किरणें आपकी रक्षा करें ॥१६॥

आङ्ग्लार्थः-- Lord Siva as if apprehending the loss of lustre of the moon on his head, Brahma too fearing the closure of the newly blossomed lotus wherein he sits, and lord Krṣṇa afraid of losing black colour of his body, try to propitiate the early morning Sun. May that little appearance of the rays of the Sun protect you. 16

తెలుగు అర్థం--
    సాంబశివుడు చందమామను తలఊపుగా అలంకరించుకొన్నాడు. చంద్రుడు చల్లగా హాయిగా ఉన్నాడు. శివుడికి సుఖంగా ఉంది.
    ఉదయం కాంగానే సూర్యుడు వచ్చాడు. సూర్యుడు మరీ వెలిగిపోతున్నాడు. సూర్యుడు చంద్రునికంటే తేజోవంతంగా ఉండి తన తలలోని పూవును వాడేలాగా చేస్తాడేమోనని శంకతో శంకరుడు సూర్యస్తవం చేయసాగాడు.
    ప్రభాకరుడు పద్మబాంధవుడు సూర్యోదయంతో పద్మాలు వికసిస్తాయి. బ్రహ్మపద్మోద్భవుడు బ్రహ్మ అనుకొన్నాడు కదా- సూర్యుడు ముడుచుకొని పోతున్న కమలాన్ని వికసింపచేశాడు. ఉపకారం చేస్తున్నాడు. మంచిదే, కానీ ఇక నా నివాసం ఖాళీ చేయిస్తాడేమోనని, పద్మాన్ని వికసింపచేసిన కృతజ్ఞతతోను బ్రహ్మ సూర్యస్తవం చేయసాగాడు.
    దివాకరుడు నల్లగా ఉండే చిమ్మచీకటిని దూరంగా పారద్రోలాడు. కృష్ణుడు నల్లటివాడు. కృష్ణుడు అనుకొన్నాడు కదా- చీకటివంటి నల్లటివాటిని పారగొట్టటం ఇతడికి సహజం. నల్లగా ఉన్న తన తనువును కూడా ఇతడు పరాభవిస్తాడేమోనని శ్రీకృష్ణుడు సూర్యస్తవం చేయటం మొదలు పెట్టాడు. ఆ పరమాత్మకు సూర్య చంద్రులు రెండు కళ్ళు. సూర్యుడు ఉదయించి, చంద్రుడిని కాంతివిహీనుడిని చేశాడు. రెండవ కన్నుగా ఉన్న సూర్యుడు తన కాంతినెక్కడ తగ్గించుకొంటాడోనని విష్ణువు సూర్యనారాయణ స్తోత్రం చేయసాగాడు.
    కారణం ఏదైనా బ్రహ్మా విష్ణు మహేశ్వరులు ఆదిత్యహృదయస్తోత్రం చేస్తున్నారు. సకల దేవతా స్వరూపుడు ఆ సత్య ఆదిత్య మూర్తి.

----------------
आधारपुस्तकस्य परिचयः--
सूर्यशतकम्
व्याख्याकारः—पण्डित श्रीभुवनेश्वर कर शर्मा
व्याख्यानसहकारी—पण्डित श्रीमहेश्वर आचार्य शर्मा
आङ्ग्लानुवादः—दीनबन्धु कर
हिन्द्यनुवादः—कमलालोचन कर
चौखम्बा संस्कृत सीरीज़् अफिस्

మయూర క్రేంకృతి
(మయూరుని సూర్య శతకమునకు గద్యపద్యానుకృతి)
జంధ్యాల వేంకటేశ్వర శాస్త్రి “శాంతి శ్రీ”
ప్రశాంతి నిలయం, పుట్టపర్తి, అనంతపురం జిల్లా