सूर्यशतकम् - 24 (महाकवि-श्रीमयूरप्रणीतम्)

निःशेषाशावपूरप्रवणगुरुगुणश्लाघनीयस्वरूपा
पर्याप्तं नोदयादौ दिनगमसमयोपप्लवेऽप्युन्नतैव ।
अत्यन्तं यानभिज्ञा क्षणमपि तमसा साकमेकत्र वस्तुं
ब्रध्नस्येद्धा रुचिर्वो रुचिरिव रुचितस्याप्तये वस्तुनोऽस्तु ॥२४॥

अन्वयः– नित्शेषाशावपूरप्रवणगुरुगुणश्लाघनीयस्वरूपा उदयादौ न, दिनगमसमयोपल्गुवे अपि पर्याप्तम् उन्नता एव, क्षणमपि तमसा साकम् एकत्र वस्तुं या अत्यन्तम् अनभिज्ञा, ब्रध्नस्य इद्धा रुचिः, रुचिरिव वः उचितस्य वस्तुनः आन्तये अस्तु ॥२४॥

व्याख्या– नित्शेषाणां सर्वासाम् आशानां दिशाम् अभिलाषाणां च अवपूरे पूरणे प्रवणः अनुकूलः यः गुरुगुणः तेन श्लाघनीयं प्रशंसनीयं स्वरूपं यस्याः सा रुचिः, न केवलम् उदयादौ, उदयः एव आदिः तस्मिन् उदयकाले, अत्युत्रतिसमये, दिनगमसमयः दिवसावसानकालः एव उपप्तवः विपत् तस्मिन् अपि पर्याप्तम् उन्नता, एवेति निश्चये, सम्पत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता, क्षणम् अपि मुहूर्तमपि तमसा अन्धकारेण दुःखेन च साकम् एकत्र वस्तुं स्थातुम् या अत्यन्तम् अनभिज्ञा अनभ्यस्ता, तमो ध्वान्ते गुणे शोके ल्लीव वा ना विधुन्तुदे इति मेदिनी, ब्रध्नस्य सूर्यस्य इद्धा दीप्ता रुचिः द्युतिः रुचिरिव स्पृहा इव, अभिष्वङ्गे स्मृहायां च गभस्तौ च रुचिः स्त्रियाम् इत्यमरः, वः युष्माकम् उचितस्य वस्तुनः आन्तये प्राप्तये अस्तु । 'उपमालङ्कारः, वृत्त्यनुप्रास ॥२४॥

भावार्थः– सर्वासु दिक्षु व्यापकतया पतिता, न केवलम् उदयरूपे अभ्युत्रतिसमये, अस्तरूपे विपत्कालेऽपि समुन्नता, अन्धकारेण साकं कदाचिदपि न तिष्ठन्ती सूर्यस्य द्युतिः युष्पाकमभिलाषं पूरयतु । अत्र आशापूर्त्त्यनुकूला, सर्वदा उन्नता, क्षणमपि दुत्खमनभिलषन्ती प्रवृत्तिरिव भास्वरा भास्करद्युतिः इति औपम्यं स्फुरति ॥२४॥

हिन्द्यर्थः– सब आशाओंके दिशाओंके आर अभिलाषाओंके पूरण करने गुणोंसे प्रशंसनीयः उदय और अस्त (विपद्) समयमे भी एकरूप, एक क्षण भी अन्धकारके साथ निवास करनेमे अत्यन्त अनभिज्ञ, रुचि स्तुहाके समान सूर्यकी किरण आपके अभिलाष पूर्ण करें ॥२४॥

आङ्ग्लार्थः-- The bright light of the Sun unaccustomed to associate with darkness, attends eminence not only at the time of rising but also in the inauspicious time of setting. It spreads all over the quarters and possesses commendable excellence. May that light fulfill all your desires. 24

    అవిగో, అ రవి రుచులు. అవి ఆదిత్యుని అభిరుచులు. ఆ తేజస్సు మహామహస్సు. జీవకోటికది తీయని పయస్సు.
    సూర్యప్రకాశం సమస్త ఆశలను నింపుతుంది. దశదిశలను అది తేజోమయం చేస్తుంది. ఆ ఆకాశజ్యోతి ఒక ఆశాజ్యోతి. అది అందరి ఆశయాలను అలరిస్తుంది.
    అర్కతేజస్సు అదే ఆర్షతేజస్సు. అది ఉదయాస్తమయాలలో ఒకేవిధంగా అత్యంత ఆకర్షణీయంగా ఉంటుంది. అభ్యుదయ వినాశాలలోనూ అది ఉన్నతంగానే ఉంటుంది. అది ప్రత్యుదయం అభ్యుదయం సూచిస్తుంది. మానవాభ్యుదయానికి ఇది మంగళతోరణం, సూర్యచరణం, సర్వమంగళాచరణం సుమా.
    ఇది ఉదయం బ్రహ్మమయం. మధ్యాహ్నం మహేశ్వర స్వరూపం. సాయంకాలం విష్ణుస్వరూపం. సూర్యజ్యోతి ఒక జ్ఞానజ్యోతి. ఇది మహోన్నతం మహోజ్జ్వలం. సూర్యధామంలో తమస్సు అనేది తల ఎత్తదు, అజ్ఞానం కనిపించదు.
    సాధారణుల ఇచ్ఛ ఎన్ని కోరికలు తీరినా తనివి నొందనిది. అభ్యుదయంలో హర్షించి ఆపదలో దుఃఖించేది, కొంచెం జ్ఞానం కలిగినా అజ్ఞానం చేత తరచు తిరస్కరింపబడేది. కానీ ఈ రవి రుచి వీటికి వ్యతిరేకం. ఈ భాస్కరరుచి మీ అభిరుచులను నెరవేర్చుగాక.

----------------
आधारपुस्तकस्य परिचयः--
सूर्यशतकम्
व्याख्याकारः—पण्डित श्रीभुवनेश्वर कर शर्मा
व्याख्यानसहकारी—पण्डित श्रीमहेश्वर आचार्य शर्मा
आङ्ग्लानुवादः—दीनबन्धु कर
हिन्द्यनुवादः—कमलालोचन कर
चौखम्बा संस्कृत सीरीज़् अफिस्

మయూర క్రేంకృతి
(మయూరుని సూర్య శతకమునకు గద్యపద్యానుకృతి)
జంధ్యాల వేంకటేశ్వర శాస్త్రి “శాంతి శ్రీ”
ప్రశాంతి నిలయం, పుట్టపర్తి, అనంతపురం జిల్లా