सूर्यशतकम् - 12 (महाकवि-श्रीमयूरप्रणीतम्)

प्राचि प्रागाचरन्त्योऽनतिचिरमचले चारुचूडामणित्वं
मुञ्चन्त्यो रोचनाम्भः प्रचुरमिव दिशामुच्चकैश्चर्चनाय ।
चाटूत्कैश्चक्रनाम्नां चतुरमविचलैर्लोचनैरर्च्यमानाः
चेष्टन्तां चिन्तितानामुचितमचरमाश्चण्डरोचीरुचो वः ॥१२॥

अन्वयः– प्राचि प्राक् अनतिचिरम् अचले चारु-चूडामणित्वम् आचरन्त्यः दिशां चर्चनाय प्रचुरं रोचनाम्भः उच्चकैः मुञ्चन्त्यः इव चक्रनाम्नां चाटूक्तैः अविचललोचनैः चतुरम् अर्च्यमानाः अचरमाः चण्डरोचीरुचः वः चिन्तितानाम् उचितं चेष्टन्ताम् ।

व्याख्या– प्राचि पूर्वस्यां दिशि प्राक् प्रथमतः अनतिचिरं स्वल्पकालम् अचले पर्वते चारुः मनोहरः चूडामणिः शिरोरत्नं तस्य भावः तत्त्वम् आचरन्त्यः, तदनु दिशां चर्चनाय विलेपनाय प्रचुरं रोचनाम्भः गोरोचनाजलम् उच्चकैः उच्चैः मुञ्चन्त्यः त्यजन्त्य इव परिलक्षिताः, चक्रनाम्नां चक्रवाकानां चाटुः प्रेमालापः, तस्मिन् उक्तैः उत्कण्ठितैः अविचललोचनैः निर्निमेषनयनैः चतुरं निपुणम् अर्च्यमानाः सेव्यमानाः, अचरमाः प्रथमाः चण्डरोचीरुचः चण्डरोचिषः उष्णांशोः रुचः प्रभाः वः युष्माकं चिन्तितानाम् उचितं योग्यं चेष्टन्ताम् आचरन्तु ॥१२॥

भावार्थः– पूर्वस्यां दिशि आदौ स्वल्पकालमेव उदयाचलशिखरे मुकुटायमानाः दिशां लेपनाय गोरोचनाजलं क्षिपन्त्य इव प्रतीयमानाः, चक्रवाकानां चाटूत्सुकैः नयनैः निपुणं सेव्यमानाः सूर्यस्य प्राभातिकाः किरणाः युष्माकमभिलाषं पूरयन्तु ॥१२॥

हिन्द्यर्थः– पूर्व दिशामें पहले उदयाचल के ऊपर शिरोभूषणके समान प्रतीयमान, दिशाओंके लेपनकेलिए प्रचुर गोरोचनाजल छोड़नेकी तरह मालूम, चक्रवाकोंके चाटुकांक्षी निर्निमेष नेत्रों के द्वारा पूजित सूरजकी नयी किरणें आप लोगोंकी इच्छाकी पूर्ति करे॥१२॥

आङ्ग्लार्थः-- The rays of the morning Sun in the east lookng like a beautiful crown on the peak of the mountain for few moments, appear as if sprinkling gorocana water profusely from the high altitude, and are being fervently looked at by the Cakravakas, waiting egerly for sweet talks. May those tender rays of the Sun -fulfil all your desires. 12

తెలుగు అర్థం--
    అవిగో, అరుణకిరణాలు ప్రకృతిమాతకు మంగళాభరణాలు, అవి జగత్ కావ్యానికి మంగళాచరణాలు.
    సూర్యభగవానుని తొలి వెలుగులు ఉదయపర్వతరాజ్ఞి శిరోభూషణాలు. అందులోని కెంపుల సొంపులు మనోహర కాంతులీనుతున్నాయి. ఆ దృశ్యం అత్యంత ఆనందకరంగా ఉన్నది.
    ఆ సుందర సుకుమార సువర్ణ కిరణాభరణాలు అటుపై మరో భావం స్ఫురింపచేస్తున్నాయి. చక్రవాకాలు ప్రాణప్రియులను చూచుకొనడానికి తహతహపడుతున్నాయి. తమ మనోహరుల మధురోక్తులు వినడానికి నిశ్చలప్రతిమలై ప్రతీత్రిస్తున్నాయి. అందువల్ల వాటి నేత్రాంచలాలు సూర్యుని తొలి వెలుగు కిరణాలను చాతుర్యంగా ఆరాధిస్తున్నాయి. ఆ కిరణాలు చక్రవాకాలకు మనోరథ ప్రేరకాలు.
    అవి తొలి వెలుగులు. అవి ఆకాంక్షలు పండిస్తాయి. అవి జీవులకు ఆహ్లాదకారకాలవుతున్నాయి. 
----------------
आधारपुस्तकस्य परिचयः--
सूर्यशतकम्
व्याख्याकारः—पण्डित श्रीभुवनेश्वर कर शर्मा
व्याख्यानसहकारी—पण्डित श्रीमहेश्वर आचार्य शर्मा
आङ्ग्लानुवादः—दीनबन्धु कर
हिन्द्यनुवादः—कमलालोचन कर
चौखम्बा संस्कृत सीरीज़् अफिस्

మయూర క్రేంకృతి
(మయూరుని సూర్య శతకమునకు గద్యపద్యానుకృతి)
జంధ్యాల వేంకటేశ్వర శాస్త్రి “శాంతి శ్రీ”
ప్రశాంతి నిలయం, పుట్టపర్తి, అనంతపురం జిల్లా