सूर्यशतकम् - 88 (महाकवि-श्रीमयूरप्रणीतम्)

कैलासे कृत्तिवासा विहरति विरहत्रासदेहोढकान्तः
श्रान्तः शेते महाहावधिजलधि विना छद्मना पद्मनाभः ।
योगोद्योगैकतानो गमयति सकलं वासरं स्वं स्वयम्भूः
भूरित्रैलोक्यचिन्ताभृति भुवनविभौ यत्र भास्वान् स वोऽव्यात् ॥८८॥

अन्वयः– यत्र भुवनविभौ भूरि त्रैलोक्यचिन्ताभृति कृत्तिवासाः विरहत्रासदेहोढकान्तः कैलासे विहरति, श्रान्तः पद्मनाभः अधिजलधि छद्मना विना महाहौ शेते, स्वयम्भूः योगोद्योगैकतानः स्वं सकलं वासरं गमयति, सः भास्वान् वः अव्यात् ॥८८॥

व्याख्या– यत्र यस्मिन् भुवनविभौ जगत्प्रभौ सूर्ये भूरि बहुलं त्रैलोक्यस्य चिन्तां बिभर्ति इति तस्मिन् त्रैलोक्यचिन्ताभृति, क्विप् च इति भृञः, क्विप् त्रिभुवनदायित्वं वहति, कृतिः चर्म वासः वसनं यस्य सः कृत्तिवासाः शिवः, विरहत्रासात् देहे ऊढा कान्ता येन सः, विरहभयेन देहे प्रियां धारयन्, कैलासे विहरति, श्रान्तः क्लान्तः पद्मनाभः विष्णुः छद्मना विना कपटं विना, आत्मनः श्रान्तत्वं प्रकाश्य इत्यर्थः, अधिजलधि, जलधौ इति अधिजलधि, विभक्त्यर्थे अव्ययीभावः, समुद्रे, महांश्चासौ अहिश्चेति महाहिः, तस्मिन् महोरगे शेषे शेते, स्वयम्भूः ब्रह्मा योगोद्योगैकतानः, योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः तस्य उद्योगे एकतानः एकनिष्ठः सन् स्वं स्वकीयं सकलं वासरं सर्वं दिवसं गमयति यापयति, सः भास्वान् सूर्यः वः युष्मान् अव्यात् रक्षतु ॥८८॥

भावार्थः– यस्मिन् सूर्ये त्रिभुवनचालनदायित्वं वहति, शिवः स्वकान्तां धारयन् कैलासे सुखं विहरति; विष्णुः आत्मनः श्रान्तिं स्पष्टं प्रकाश्य समुद्रे शेषोपरि शेते; ब्रह्मापि योगसाधनरतः सकलं स्वं वासरं गमयति, सः सूर्यः युष्मान् रक्षतु ।
टिप्पणी- 'मासेन स्यादहोरात्रः पैत्रो वर्षेण दैवतः, दैवे युगसहस्रे द्वे ब्राह्मः' (अहोरात्रः) इत्यमरः ॥८८॥

हिन्द्यर्थः– जगदीश सूर्य त्रिभुवन भरणकी भार लेने पर, शिव विरह आशङ्कासे अपनी कान्ताको धारण कर कैलास में विहार करते हैं; श्रान्त विष्णु समुद्रमें बिना कपटतासे शेष नाग पर शयन करते हैं; ब्रह्मा अपना सम्पूर्ण दिवस योगनिष्ठ होकर बिताते हैं, वह सूर्य आप लोगोंकी मङ्गल करें ॥८८॥

आङ्ग्लार्थः-- When the Sun looks after the three worlds, Lord Siva holds his consort close to his body for fear of separation and strolls in Kailasa mountain; Lord Visnu feeling very tired sleeps in the ocean on great snake (Sesa) without any pre-text. Lord Brahma spends his days deeply immersed in meditation. May that Sun save you. 88

తెలుగు అర్థం--
    అడుగో, భువనబాంధవుడు వస్తున్నాడు. ముల్లోకాల యోగక్షేమాలు చూస్తున్నాడు. అన్ని బాధ్యతలు తాను వహిస్తున్నాడు కదా అని త్రిమూర్తులు స్వేచ్ఛగా ఉన్నారు.
    గజచర్మాంబరధారి విరహబాధ భరించలేక విశాలాక్షి అన్నపూర్ణను అర్ధదేహంలో ఇముడ్చుకుని కైలాసంలో హాయిగా ఉన్నాడు. ఆదివిష్ణువు క్షీరసాగరంపైన ఆదిశేషుణ్ణి తల్పంగా చేసుకొని లక్ష్మీదేవి పాదసంవాహన జరుపుతుండగా యోగనిద్రను పూనాడు.
    భూభారం పనులన్నీ అరవిందబిందువు చూస్తున్నాడు కదా అని అరవిందహూతి బ్రహ్మదేవుడు యోగదీక్షలో ఏకాగ్రచిత్తంలో కూర్చున్నాడు. ఇలా అన్ని నిర్వహించే త్రిమూర్తులు విశ్రాంతి తీసుకొంటున్నారు. ఆ పనులన్నీ ప్రభాకరస్వామి నిర్వహిస్తున్నాడు. అలాంటి ఆదిత్యమూర్తి వస్తున్నాడు.
ప్రభాకరుడు ప్రజలను కాపాడుగాక.

----------------
आधारपुस्तकस्य परिचयः--
सूर्यशतकम्
व्याख्याकारः—पण्डित श्रीभुवनेश्वर कर शर्मा
व्याख्यानसहकारी—पण्डित श्रीमहेश्वर आचार्य शर्मा
आङ्ग्लानुवादः—दीनबन्धु कर
हिन्द्यनुवादः—कमलालोचन कर
चौखम्बा संस्कृत सीरीज़् अफिस्

మయూర క్రేంకృతి
(మయూరుని సూర్య శతకమునకు గద్యపద్యానుకృతి)
జంధ్యాల వేంకటేశ్వర శాస్త్రి “శాంతి శ్రీ”
ప్రశాంతి నిలయం, పుట్టపర్తి, అనంతపురం జిల్లా