सूर्यशतकम् - 93 (महाकवि-श्रीमयूरप्रणीतम्)

यः स्रष्टापां पुरस्तादचलवरसमभ्युन्नतेर्हेतुरेको
लोकानां च त्रयाणां स्थित उपरि परं दुर्विलङ्घ्येन धाम्ना ।
सद्यः सिद्ध्यै प्रसन्नद्युतिशुभचतुराशामुखः स्ताद्विभक्तो
द्वेधा वेधा इवाविष्कृतकमलरुचिः सोऽर्चिषामाकरो वः ॥९३॥

अन्वयः– यः द्वेधा विभक्तः वेधा इव आविष्कृतकमलरुचिः अपां स्रष्टा, पुरस्तात् अचलवरसमभ्युन्नतेः एकः हेतुः, परं दुर्विलङ्घ्येन धाम्ना त्रयाणां लोकानां च उपरिस्थितः, प्रसन्नद्युतिशुचिचतुराशामुखः अर्चिषाम् आकरः सः सद्यः वः सिद्ध्यै स्तात् ॥९३॥

व्याख्या– द्वेधा विभक्तः वेधाः ब्रह्मा इव यः सूर्यः आविष्कृतकमलरुचिः आविष्कृता समुत्पादिता कमलानां रुचिः शोभा येन सः, पद्मयोनित्वात् ब्रह्मा, विकासकत्वात् सूर्यश्च पद्मशोभाकारकौ; अपां जलानां स्रष्टा अप एव ससर्जादौ ब्रह्मा, आदित्याज्जायते वृष्टिः इति हेतोः उभौ, जलानां स्रष्टारौ, पुरस्तात् आदौ अचलवराणां कुलाचलानां समभ्युन्नतेः एकः हेतुः, स्रष्टृत्वाद् ब्रह्मा, पूर्वस्यां दिशि उदयेन अचलवरस्य मेरोः गौरववर्धकः सूर्योऽपि परम् अत्यन्तं दुर्विलङ्घ्येन अलङ्घनीयेन धाम्ना स्थानेन ब्रह्मा, तेजसा सूर्यश्च त्रयाणां लोकानां त्रिभुवनस्य उपरि स्थितौ, 'प्रसन्नद्युतिशुचिचतुराशामुखः- प्रसन्ना निर्मला द्युतिः यासां तथाभूताः शुचयः शुभ्राः चतस्रः आशाः दिशः इव (अवस्थितानि) मुखानि यस्य सः, चतुर्मुखः ब्रह्मा, सूर्यपक्षे- प्रसन्नद्युत्या उज्ज्वलप्रभया शुचीनि चत्वारि आशामुखानि दिङ्मुखानि येन सः, अन्तर्भावितण्यर्थः शुचिः अथवा- प्रसन्नद्युतिषु शुचिषु चतसृषु आशासु मुखं यस्य सः, ब्रह्मा सूर्यश्च, अर्चिषाम् तेजसाम् आकरः खनिः सः सूर्यः सद्यः अचिरादेव वः युष्माकं सिद्ध्यै समृद्ध्यै स्तात् भवतु । अलङ्कारः पूर्णोपमा ॥९३॥

भावार्थः– चतुर्मुखः ब्रह्मा पद्मयोनिरूपेण पद्यानां गौरववर्धकः आदौ जलानां स्रष्टा, कुलाचलानाम् अत्युन्नतेः हेतुः, अनभिभवनीयं पदमधिकृत्य त्रिभुवनस्य उपरि स्थितः । द्विधा विभक्तः ब्रह्मा इव पद्मानां विकासकः वृष्टिवारिस्रष्टा, मेरोः गौरववृद्धिहेतुः अलङ्घ्यतेजसामाधार; चतुर्दिग्दीपकः सर्वोपरि विद्यमानः सूर्यः युष्माकं समृद्धिं विदधातु ॥९३॥

हिन्द्यर्थः– जो दो भागमें विभक्त ब्रह्माके समान पद्मोंकी शोभा वर्द्धित करता है, जलके स्रष्टा है, पूर्व दिशामें श्रेष्ठ पर्वत (मेरु) की उन्नति (गौरव) का कारण है, अलङ्घ्य तेजसे तीन भुवनोंके ऊपर विराजमान है, निर्मल कान्तिसे चार दिशाओंके मुख (चतुर्मुख) विमल बनानेवाले और तेजके आधार वह सूर्य आप लोगोंकी समृद्धि विधान करें ॥९३॥

आङ्ग्लार्थः-- Sun, the abode of light, like another Brahma invests beauty in lotuses, creates water, brings to light the great height of mountains and shines far above the three worlds with matchless brilliance. He also makes the faces of four quarters bright with light and Brahma with his brilliant faces, faces four quarters. May that Sun give you success. 93

తెలుగు అర్థం--
    అడుగో, ఆదిత్యుడు ఉదయిస్తున్నాడు. ఆయన అచ్చంగా అపరబ్రహ్మలాగానే ఉన్నాడే. అన్ని గుణాలు ఇరువురికి సమానమే.
    ఇరువురు జలస్రష్టలు. ఇరువురు అచల అభ్యున్నత్యేక కారణాలు. ఐతే కులపర్వత అభ్యున్నతికి హేతుభూతుడు బ్రహ్మదేవుడు. ఉదయపర్వత అభ్యున్నతికి ఏకైక కారణుడు సూర్యదేవుడు. ఇరువురు దుర్విలంఘ్య ధామముచే త్రిలోకాలలో విశిష్ట ఉన్నత స్థానం పొందినారు. ధామము అంటే స్థానం గృహం కాంతి అని. సూర్యుడు కాంతికి నెలవై తిరస్కరింపరాని తేజస్సుచే విశిష్టమైన స్థానమైనాడు. బ్రహ్మదేవుడు గొప్ప స్థానంలో అతరులకు అలభ్యంగా విశిష్టంగా కడు విరాజిల్లుతున్నాడు. అది దుర్విలంఘ్యం.
    ఇరువురు నిర్మలకాంతిచేత ప్రకాశిస్తున్న చతురాశా మపఖాలు కలవారు. సూర్యుడు నాలుగు దిక్కులు నాలుగు ముఖాలుగా ప్రకాశిస్తున్నాడు. బ్రహ్మదేవుడు నాలుగు ముఖాలతో విరాజిల్లుతున్నాడు.
    ఇరువురు ఆవిష్కృత కమలరుచులు గలవారు. పద్మకాంతి గల బ్రహ్మ కమలం నుండి జన్మించాడు. సూర్యుడు కమలబాంధవుడై కమలకాంతులను వెలయింపచేస్తాడు. అలా బ్రహ్మకు సూర్యుడికి అనేక గుణాలతో సమానత్వం ఉంది. అట్టి అరుణుడు అందరిని రక్షించుగాక. 

----------------
आधारपुस्तकस्य परिचयः--
सूर्यशतकम्
व्याख्याकारः—पण्डित श्रीभुवनेश्वर कर शर्मा
व्याख्यानसहकारी—पण्डित श्रीमहेश्वर आचार्य शर्मा
आङ्ग्लानुवादः—दीनबन्धु कर
हिन्द्यनुवादः—कमलालोचन कर
चौखम्बा संस्कृत सीरीज़् अफिस्

మయూర క్రేంకృతి
(మయూరుని సూర్య శతకమునకు గద్యపద్యానుకృతి)
జంధ్యాల వేంకటేశ్వర శాస్త్రి “శాంతి శ్రీ”
ప్రశాంతి నిలయం, పుట్టపర్తి, అనంతపురం జిల్లా