सूर्यशतकम् - 31 (महाकवि-श्रीमयूरप्रणीतम्)

मीलच्चक्षुर्विजिह्मश्रुति जडरसनं निघ्नितघ्राणवृत्ति
स्वव्यापाराक्षमत्वक्परिमुषितमनः श्वासमात्रावशेषम् ।
विस्रस्ताङ्गं पतित्वा स्वपदपहरतादश्रियं वोऽर्कजन्मा
कालव्यालावलीढं जगदगद इवोत्थापयन्प्राक्प्रतापः ॥३१॥

अन्वयः– मीलच्चक्षुः विजिह्मश्रुति, जडरसनं, निघ्नितघ्राणवृत्ति, स्वव्यापाराक्षमत्वक्परिमुषितमनः श्वासमात्रावशेषं, कालव्यालावलीढं, विस्रस्ताङ्गं, पतित्वा स्वपत् जगत् अगद इव उत्थापयन् अर्कजन्मा प्राक्प्रतापः वः अश्रियम् अपहरतात् ॥३१॥

व्याख्या– मीलच्चक्षुः मुद्रितनेत्रं, विजिह्मश्रुति क्षीणश्रवणशक्ति, जडरसनं जडा आस्वादनाक्षमा रसना जिह्वा यस्य तत् निघ्नितघ्राणवृत्ति, निमिता अवसन्ना घ्राणवृत्तिः घ्राणव्यापारः यस्य तत् स्वव्यापाराक्षमत्वक् स्वस्य व्यापारे अक्षमा असमर्था त्वक् त्वगिन्द्रियं यस्य तत् परिमुषितं मोहमान्तं मनः यस्य तत् तथाभूतं, विस्रस्ताङ्गं विस्रस्तानि शिथिलानि अङ्गानि यस्य तत् कालव्यालावलीढं, काल एव व्यालः सर्पः तेन अवलीढं दष्टं, पतित्वा स्वपत् शयानं जगत् आशीविषो विषधरश्चक्री व्यालः सरीसृपः इत्यमरः । अगदः औषधमिव उत्थापयन् जीवयन् अर्कजन्मा सूर्यात् उद्धृतः प्राक् प्रतापः उदयकालीनरश्मिः वः युष्माकं अश्रियम् अमङ्गलम् अपहरतात् नाशयतु उपमा स्पष्टा ॥३१॥

भावार्थः– यथा कश्चन चिकित्सकः औषधं प्रयोज्य सर्पदंशनात् अवशश्रोत्रत्वक्चक्षूरसनाघ्राणेन्द्रियं निश्चेतनं श्वासमात्रावशेषं भूमौ शयानं शिथिलाङ्गचयं जनं जीवयति, तथैव रात्रौ कालसर्पदष्टं निश्चेतनं सुप्तं जगत् उत्थापयन् प्राभातिकः सौररश्मिः युष्माकममङ्गलं नाशयतु ॥३१॥

हिन्द्यर्थः– आँख, कान, नाक, जीभ चर्म और मन, इन इन्द्रियोंकी अपने अपने शक्तिसे रहित होकर केवल साँस लेनेवाली दुर्बल सर्पदष्ट व्यक्तिको औषधियोंसे जगानेकी तरह सर्पदष्टके समान सोयी हुई जगतको जाग्रत् करनेवाली सूर्यकी पहली किरणें आप लोगोंके अमङ्गल हटाऐं ॥३१॥

आङ्ग्लार्थः-- The early rays of morning Sun like antidotes awaken the world falling asleep with eyes closed, sense of hearing gone, taste lost, smell impaired, mind defunct, limbs loosened and only the throbbings of the heart remaining, as if bitten by the time-like snake. May those rays remove all your misfortune. 31

తెలుగు అర్థం--
    కాలం బలవత్తరమూ అనంతమూ అయింది సుమా! సూర్యదేవుడు దినకరుడు. ఆయన ఇంకా ఉదయించలేదు. అప్పటి పరిస్థితి ఇట్లా ఉన్నది.
    రాత్రి సమయం కాలసర్పం వలె ఉన్నది. జనం ఎక్కడి వాళ్ళక్కడ పడిపోయి నిద్రిస్తున్నారు. ఈ జనుల పరిస్థితి చూస్తుంటే కాలసర్పం కాటువేసినట్లుంది. కాలసర్పదష్టులైన జనుల కన్నులు మూతబడ్డాయి. చెవులు దిబ్బడులు బడ్డాయి. చర్మం స్పర్శజ్ఞానం కోలుపోయింది. మనస్సు పని చేయటం లేదు. అవయవాలు శిథిలమైనాయి. ఒక్క శ్వాస మాత్రం ఆడుతున్నది. కాలసర్పం ఎంత పని చేసింది!
    ప్రాతఃకాలం అయింది. జగద్భాంధవుడు కరుణించాడు. సూర్యోదయం అయింది. అరుణకిరణాలు విషహరణాలు. అవిగో!  బాలభానుడి బంగారు కిరణాలు. ప్రజలకు అవి బాధా ప్రహరణాలు. ప్రజలు మేలుకొన్నారు.

----------------
आधारपुस्तकस्य परिचयः--
सूर्यशतकम्
व्याख्याकारः—पण्डित श्रीभुवनेश्वर कर शर्मा
व्याख्यानसहकारी—पण्डित श्रीमहेश्वर आचार्य शर्मा
आङ्ग्लानुवादः—दीनबन्धु कर
हिन्द्यनुवादः—कमलालोचन कर
चौखम्बा संस्कृत सीरीज़् अफिस्

మయూర క్రేంకృతి
(మయూరుని సూర్య శతకమునకు గద్యపద్యానుకృతి)
జంధ్యాల వేంకటేశ్వర శాస్త్రి “శాంతి శ్రీ”
ప్రశాంతి నిలయం, పుట్టపర్తి, అనంతపురం జిల్లా