सूर्यशतकम् - 97 (महाकवि-श्रीमयूरप्रणीतम्)

द्वीपे योऽस्ताचलोऽस्मिन् भवति खलु स एवापरत्रोदयाद्रिः
या यामिन्युज्ज्वलेन्दुद्युतिरिह दिवसोऽन्यत्र तीव्रातपः सा ।
यद्वश्यौ देशकालाविति नियमयतो नो तु यं देशकालौ
अव्यात्स स्वप्रभुत्वाहितभुवनहितो हेतुरह्नामिनो वः ॥९७॥

अन्वयः– अस्मिन् द्वीपे यः अस्ताचलः भवति, स एव अपरत्र उदयाद्रिः खलु, इह उज्ज्वलेन्दुद्युतिः या यामिनी अन्यत्र सा तीव्रातपः दिवसः । यद्वश्यौ देशकालौ, यं तु देशकालौ नो नियमयतः, इति स्वप्रभुत्वाहितभुवनहितः अह्नां हेतुः सः इनः वः अव्यात् ॥९७॥

व्याख्या– अस्मिन् द्वीपे यः अस्ताचलः अस्ताद्रिः स एव अपरत्र अन्यस्मिन् द्वीपे उदयाद्रिः खलु । इह अस्मिन् द्वीपे या उज्ज्वलेन्दुद्युतिः उज्ज्वला इन्दुद्युतिः चन्द्रकान्तिः यस्यां सा तथाभूता यामिनी रात्रिः, अन्यत्र सा तीव्रातपः तीव्रः आतपः यस्मिन् तथाभूत दिवसः । देशश्च कालश्च देशकालौ यद्वश्यौ यदधीनौ, यं सूर्यं तु देशकालौ नो नियमयतः न नियन्त्रयतः । इति इत्थं स्वप्रभुत्वाहितभुवनहितः, स्वस्य प्रभुत्वेन आहितं सम्पादितं भुवनानां जगतां हितं येन सः, अह्नां दिवसानां हेतुः सः इनः सूर्यः वः युष्मान् अव्यात् रक्षतु । वृत्त्यनुपासोऽलङ्कारः ॥९७॥

भावार्थः– अस्मिन् द्वीपे यः अस्ताचलः स एव अन्यस्मिन् (देशे) द्वीपे उदयाद्रिः भवति । इह या चन्द्रशोभिनी यामिनी देशान्तरे सा प्रचण्डरश्मिः दिवसः भवति । सूर्यः देशं कालं च नियमयति, तं तु देशकालौ न नियन्त्रयतः । इत्थं प्रभावशाली जगद्धितकरः सूर्यः युष्मान् रक्षतु ॥९७॥

हिन्द्यर्थः– इस द्वीपमें जो अस्ताचल है दूसरे द्वीपमें वह उदयाद्रि है । यहाँ जो चन्द्रमासे शोभित रात्रि है, देशान्तरमें वह प्रचण्ड रश्मिवाला दिवस है, जो देश और कालको नियमित करता है, पर देश और काल जिसको नियमित नहीं करते हैं, इस प्रकार अपनी प्रभुताके साथ जो जगतका हित साधन करता है, दिवसका हेतु वह सूर्य आप लोगोंकी रक्षा करें ॥९७॥

आङ्ग्लार्थः-- The Astacala of this region is the Udayadri of other. The moon-lit night here, is a hot day there. Time and clime do not restrain the Sun, rather they are restrained by him. May that Sun who is the master of the day, and who utilises his power for the benefit of the world, protect you. 97

తెలుగు అర్థం--
    అడుగో, సర్వసమున్నతుడు, సర్వాధీశుడు సవితృదేవుడు వస్తున్నాడు. సప్తాశ్వరథం మీద దయచేస్తున్నాడు. సర్వలోకాలూ ఆయనవే. సర్వతేజఃస్వరూపాలు ఆయనవే.
    ఆయనకు అస్తాద్రి, ఉదయాద్రి సమానమే. చూచే ప్రేక్షకులకు మాత్రమే వేరు. ప్రజలకు దేశాలకు వేరు. స్వామని ఒక్కొక్కరికి ఒక్కొక్క విధంగా కనిపిస్తాడు. కమలాలకు తన కాంతుడు వలెనే సాక్షాత్కరిస్తాడు. జగత్తులో అందరికి ఆప్తబంధువు లాగా సహాయపడతాడు. ద్వీపాలు దేశాలు వేరు కానీ సూర్యుడొక్కడే.
    ఒక ద్వీపంలో స్వామి వెలుగు ముందు రెండవుతుంది. అదే వెలుగు మరో ద్వీపంలో పండువెన్నెల కాస్తుంది. అన్నీ వెలుగులు ఆయనవే. ఇలా దేశకాలాలకు ఆయన అధిపతి. ఆయన ఒక్కడే అన్ని దేశాలకు ద్వీపాలకు అన్నిలోకాలకు ఆధారభూతుడు.   
    దేశకాలాలు ఆయనకు హద్దులు పెట్టలేవు. ఆయన అంతర్యామి ఆదిత్యుడు.  నిత్యసత్య వ్రతుడు. సుదినాలు సుందరంగా ప్రకాశించటానికి ఆదిత్యుడే కారణభూతుడు. అట్టివాడు అనుంగు మిత్రుడు వస్తున్నాడు. శుభమండలం తెస్తున్నాడు.

----------------
आधारपुस्तकस्य परिचयः--
सूर्यशतकम्
व्याख्याकारः—पण्डित श्रीभुवनेश्वर कर शर्मा
व्याख्यानसहकारी—पण्डित श्रीमहेश्वर आचार्य शर्मा
आङ्ग्लानुवादः—दीनबन्धु कर
हिन्द्यनुवादः—कमलालोचन कर
चौखम्बा संस्कृत सीरीज़् अफिस्

మయూర క్రేంకృతి
(మయూరుని సూర్య శతకమునకు గద్యపద్యానుకృతి)
జంధ్యాల వేంకటేశ్వర శాస్త్రి “శాంతి శ్రీ”
ప్రశాంతి నిలయం, పుట్టపర్తి, అనంతపురం జిల్లా