सूर्यशतकम् - 46 (महाकवि-श्रीमयूरप्रणीतम्)

मत्वान्यान्पार्श्वतोऽश्वान् स्फटिकतटदृषद्दृष्टदेहा द्रवन्ती
व्यस्तेऽहन्यस्तसन्ध्येयमिति मृदुपदा पद्मरागोपलेषु ।
सादृश्यादृश्यमूर्तिर्मरकतकटके क्लिष्टसूता सुमेरोः
मूर्धन्यावृत्तिलब्धध्रुवगतिरवतु ब्रध्नवाहावलिर्वः ॥४६॥

अन्वयः– स्फटिकतटदृषदृष्टदेहा, पार्श्वतः अन्यान् अश्वान् मत्वा द्रवन्ती, व्यस्तेऽहनि पद्मरागोपलेषु अस्तसन्ध्या इयम् इति मृदुपदा, क्लिष्टसूता मरकतकटके सादृश्यादृश्यमूर्तिः सुमेरोः मूर्धनि आवृत्तिलब्धध्रुवगतिः सा ब्रघ्नवाहावलिः वः अवतु ॥४६॥

व्याख्या– स्फटिकतटे या दृषद् शिला तस्यां दृष्टः प्रतिबिम्बितः देहः यस्याः सा तथाभूता, पार्श्वतः अन्यान् अश्वान् मत्वा द्रवन्ती द्रुतं गच्छन्ती, प्रकृतिरियं वाजिनां यत् ते अन्यान् धावतोऽश्वान् विलोक्य द्रुतं धावन्ति । गत्यर्थकात् द्रुधातोः शतरि ङीप् समस्तस्य विपरीतं व्यस्तम् व्यस्ते अहनि असम्पूर्णे दिवसे, पद्मरागोपलेषु पद्मरागशिलासु अस्तसन्ध्या इयमिति, सन्ध्याकालीनपाटलवर्णभ्रान्त्या अस्तसन्ध्या जाता, अलं द्रुतगत्या इति भावनया मुदुपदा मन्दपदविन्यासा धीरं गच्छन्तीत्यर्थः, तस्मात् हेतोः क्लिष्टः द्रुतगत्यर्थं चालनेन क्लेशं प्रापितः सूतः सारथिः यया सा, मरकतकटके मरकतमयतटे सादृश्यात् हरिद्वर्णसाम्यात् अदृश्या मूर्तिः यस्याः सा, अथवा दृश्या चासौ अदृश्या चेति कर्मधारये, न सम्यक् अवधार्यमाणा मूर्तिः यस्याः सा अत एव क्लिष्टसूता सुमेरोः हेमाद्रेः मूर्धनि शिरोदेशे आवृत्तिलब्धध्रुवगति; आवृत्त्या लब्धा ध्रुवा गतिः यया सा, (ध्रुवो भभेदे क्लीबे तु निश्चिते शाश्वते त्रिषु इत्यमरः), पुनर्लब्धस्वाभाविकाद्रुतगतिः सा ब्रघ्नवाहावलिः ब्रध्नस्य सूर्यस्य वाहावलिः अश्वपङ्क्तिः वः युष्मान् अवतु रक्षतु ॥४६॥

भावार्थः– स्फटिकस्थलीषु आत्मनः प्रतिबिम्बं विलोक्य अन्याश्वभावनया द्रुतं धावन्ती, असम्पूर्णेऽपि दिवसे पद्मरागशिलासु सन्ध्या समागता इति विचिन्त्य मन्दगामिनी, तदानीं द्रुतं धावनार्थ यतमानं सारथिं क्लेशयन्ती मरकतमयतटे वर्णसाम्यात् अप्रतिबिम्बिता, अनवधारितरूपा च सुमेरोः शिरोदेशे पुनर्लब्धद्रुतगतिः सूर्यस्य अश्वावलिः युष्मान्रक्षतु ।
टिणणी-सन्धा त्रिधा प्रातःसन्धा, मध्याह्नसन्धा, अस्तसन्धा चेति ॥४६॥

हिन्द्यर्थः– मेरुके स्फटिक तटमें प्रतिबिम्बित, अपने पार्श्वमें ये त्वरे अश्व हैं इस भावनासे दौडने वाले, सन्ध्या न होनेसे भी पद्मरागशिलाओमे सन्ध्या आ गई इस भावनासे मन्थर गति वाले, तब चलानेसे सारथिको कष्ट देनेवाले, मरकतमतीमय मध्यदेशमें वर्णसाम्यसे अदृश्य, सुमेरुके ऊपर फिर जोरसे दौडनेवाले सूर्यके अश्व आप लोगोंकी रक्षा करें ॥४६॥

आङ्ग्लार्थः-- The horses mistaking reflections on the crystal stones as other horses by their side, gallop on with tremendous speed. On ruby plains believing the approach of evening, even though the day still remains, they run slow and troubled thereby the charioteer. Their reflections are not seen on plains of green emeralds due to similarity of colour. Afterwards they regain their normal speed on the peaks of Sumeru. May those horses protect you. 46

తెలుగు అర్థం--
    అవిగో, సూర్యుని అశ్వాలు మేరు పర్వతం మీదకు వచ్చాయి. ఆ ప్రదేశం స్ఫటిక మణిమయ స్థగితం. ఆ మణులలో కనిపించే తమ ప్రతిబింబాలను చూచి, వాటిని ఇతర అశ్వాలుగా భావించి సూర్యాశ్వాలు పరుగులు తీస్తున్నాయి.
    ఆ అశ్వాలు మరి కొంచెం ముందుకు వెళ్ళాయి. ఆ ప్రాంతం పద్మరాగ రాగరంజితం. ఆ కాంతిని చూసి అశ్వాలు సాయం సంధ్యారాగమని భ్రాంతి పడి, మెల్లగా నడుస్తున్నాయి. మరి కొంచెం ముందుకు వెళ్ళినప్పుడు గరుడ పచ్చలున్న ప్రదేశం వచ్చింది. అక్కడ ఆ అశ్వాలు పయనిస్తున్నప్పుడు అవి కూడా అదే రంగులో ఉండటం వల్ల సారథికి అశ్వాలు కనిపించలేదు. అనూరుడు కాస్త ఇబ్బంది పడ్డ మాట నిజమే. అయినా కర్తవ్యాన్ని నియమబద్ధంగా పాటించే సూర్యాశ్వాలు అనూరుడు మరల మరల అదిలించేసరికి వేగంగా పయనించసాగాయి.
    ఈ విధంగా సూర్యాశ్వాలు ఒక్కొక్క ప్రదేశంలో ఒక్కొక్క భ్రాంతిని పొందుతూ క్రాంతదర్శి అయిన కవికి ఆనందానుభూతిని కలిగించాయి. ఆ అస్వాలు మీకు రక్ష కలిగించుగాక.

----------------
आधारपुस्तकस्य परिचयः--
सूर्यशतकम्
व्याख्याकारः—पण्डित श्रीभुवनेश्वर कर शर्मा
व्याख्यानसहकारी—पण्डित श्रीमहेश्वर आचार्य शर्मा
आङ्ग्लानुवादः—दीनबन्धु कर
हिन्द्यनुवादः—कमलालोचन कर
चौखम्बा संस्कृत सीरीज़् अफिस्

మయూర క్రేంకృతి
(మయూరుని సూర్య శతకమునకు గద్యపద్యానుకృతి)
జంధ్యాల వేంకటేశ్వర శాస్త్రి “శాంతి శ్రీ”
ప్రశాంతి నిలయం, పుట్టపర్తి, అనంతపురం జిల్లా