सूर्यशतकम् - 28 (महाकवि-श्रीमयूरप्रणीतम्)

ध्वान्तध्वंसं विधत्ते न तपति रुचिमन्नातिरूपं व्यनक्ति
न्यक्त्वं नीत्वापि नक्तं न वितरतितरां तावदह्नस्त्विषं यः ।
स प्रातर्मा विरंसीदसकलपटिमा पूरयन्युष्मदाशाम्
आशाकाशावकाशावतरणतरुणप्रक्रमोऽर्कप्रकाशः ॥२८॥

अन्वयः– यः ध्वान्तध्वंसु विधनत्ते न तपति, २५२७-, अतिरूपं प्रक्रमः असकलपटिमा प्रातः सः अर्कप्रकाशः युष्पदाशा पूरयन् मा विरंसीत् ॥२८॥

व्याख्या– यः अर्कप्रकाशः ध्वान्तध्वंसं विधत्ते अन्धकारं विनाशयति, न तपति, रुचिमत् किरणोद्भासि अतिरूपम् अतितेजः न व्यनक्ति न प्रकटयति, नक्तं रात्रिं न्यक्त्यं नीत्वापि तिरस्कृत्यापि अश्वः दिवसस्य कान्तिं न वितरतितराम् अतिशयेन नप्रकटयति, आशाकाशावकाशावतरणतरुणप्रक्रमः आशा च आकाशश्च आशाकाशौ तयोः अवकाशः अन्तरालं तत्र अवतरणे तरुणः प्रक्रमः उद्यमः यस्य तथापूतः, पुनश्च असकलः असमग्रः पटिमा पटुत्वं यस्य तादुक् अर्कप्रकाशः युष्पदाशा युष्पाकमभिलाषं पूरयन्मा विरंसीत् विरतः न भवतु । वृत्यनुप्रासोऽलङ्कारः ॥२८॥

भावार्थः– प्रातः यः सूर्यातपः अन्धकारं विनाशयति परन्तु अत्यधिकां कान्तिं न प्रकाशयति; रात्रिं तिरस्कृत्यापि दिवसस्य तीक्ष्णं तेजः न प्रकटयति; सर्वासु दिक्षु आकाशे च अवतरणे उद्यतः, अपूर्णप्रकाशः सः आतपः युष्माकम् अभिलाषं सन्ततं पूरयतु ॥२८॥

हिन्द्यर्थः– जो अन्धकारका विनाश करते हैं, प्रभामय होनेसे भी तीक्ष्णा नहीं हैं, गतको हटानेसे भी दिवसके उज्ज्वल कान्ति नहीं प्रकटित करते हैं, दिशाओ अंर आकाशके मध्य भागमे अवतरण करनेकेलिए पहले कोशिश करनेवाली, पूर्णताको नहीं प्रान्त हुए, सूर्यके प्रातत्कालीन प्रकाश, आप लोगोकी आशाओको पूर्ण करनेसे विरत न हो ॥२८॥
आङ्ग्लार्थः-- The first appearance of the Sun removes the darkness, is not severe and does not reveal its entire, splendour. In spite of putting an end to night it does not exhibit the entire glory of the day. It covers all directions, sky, and other spaces. May that first appearance of the Sun not desist from fulfilling all your desires. 28

తెలుగు అర్థం--
    సూర్యదేవుడు సద్గురువర్యుడు. ఆయన ఆగమన సూచకాలు తమో వినాశకాలు, జ్ఞానప్రదీపకాలు.
    బాలభానుడు లోకంలో వ్యాపించిన గాఢ తమస్సును హరింపచేస్తాడు. కానీ ఇతరులకే మాత్రం కూడా తాపం కలిగించడు. అలానే సద్గురువు కూడా తాను అజ్ఞాన తమోరహితుడై తన శిష్యుల అజ్ఞానాన్ని అంతం చేస్తాడు. తప్ప వారికి మనస్తాపం కలిగించడు.
    ఖద్యోతుడు కాంతిధాముడయినప్పటికీ తన స్వయం ప్రకాశాన్ని అతిగా ప్రజానీకంపై ప్రదర్శించడు. అదే మాదిరిగా అమిత విజ్ఞానసంపన్నుడైన గురువు తన జ్ఞాన తేజస్సును క్రమరహితంగా ప్రదర్శించడు. అది శిష్యునికి జీర్ణమయ్యే క్రమపద్ధతిలోనే నిదానంగా బోధిస్తాడు.
    సహస్రాంశపు రాత్రినీ రాత్రించరుల్ని పారద్రోలతాడు. అయినా పగటిని గర్వంతో అతిశయింపనీయడు. అదే తీరుగా గురువర్యుడు విపక్షులను ఓడించి పరాభూతులను చేస్తాడు. కానీ స్వపక్షులైన ఛాత్రకోటిని గర్వమొందనీయడు.
    గురువు జ్ఞానప్రభాకరుడు. సూర్యుడూ గురువర్యుడూ ఇద్దరూ ఒక్కరే. వారి జ్ఞాన దీప్తిలో ప్రపంచం వర్ధిల్లుతున్నది.

----------------
आधारपुस्तकस्य परिचयः--
सूर्यशतकम्
व्याख्याकारः—पण्डित श्रीभुवनेश्वर कर शर्मा
व्याख्यानसहकारी—पण्डित श्रीमहेश्वर आचार्य शर्मा
आङ्ग्लानुवादः—दीनबन्धु कर
हिन्द्यनुवादः—कमलालोचन कर
चौखम्बा संस्कृत सीरीज़् अफिस्

మయూర క్రేంకృతి
(మయూరుని సూర్య శతకమునకు గద్యపద్యానుకృతి)
జంధ్యాల వేంకటేశ్వర శాస్త్రి “శాంతి శ్రీ”
ప్రశాంతి నిలయం, పుట్టపర్తి, అనంతపురం జిల్లా