सूर्यशतकम् - 100 (महाकवि-श्रीमयूरप्रणीतम्)

देवः किं बान्धवः स्यात् प्रियसुहृदथवाचार्य आहोस्विदर्यो
रक्षा चक्षुर्नु दीपो गुरुरुत जनको जीवितं बीजमोजः ।
एवं निर्णीयते यः क इव न जगतां सर्वथा सर्वदाऽसौ
सर्वाकारोपकारी दिशतु दशशताभीषुरभ्यर्थितं वः ॥१००॥

अन्वयः– असौ देवः जगतां बान्धवः किम्? प्रियसुहृत् अथवा आचार्यः, आहोस्वित् अर्यः, रक्षाचक्षुः दीपः नु? गुरुः उत जनकः, जीवितं, बीजम् ओजः स्यात् नु? एवं सर्वथा सर्वदा कः इव यः न निर्णीयते सर्वाकारोपकारी असौ दशशताभीषुः वः अभ्यर्थितं दिशतु ॥१००॥

व्याख्या– असौ देवः जगतां बान्धवः किम्, प्रियसुहृत् प्रियमित्रम् अथवा आचार्यः आहोस्वित् अर्यः स्वामी, रक्षाचक्षुः दीपः नु? नु इति प्रश्ने । गुरुः उत अथवा जनकः तातः, जीवितं, जीवनं, बीजं हेतुभूतम् ओजः बलं स्यात् नु? एवं सर्वदा सर्वथा कथमपि यः न निर्णीयते न स्थिरीक्रियते, सर्वाकारेण सर्वस्वरूपेण उपकारी सः दशशताभीषुः सहस्रांशुः वः अभ्यर्थितं कामनां दिशतु पूरयतु । उत्प्रेक्षालङ्कारः ॥१००॥

भावार्थः– सहस्रांशुः असौ देवः जगतां बान्धवः किम्? प्रियमित्रं किम्, अथवा आचार्यः, स्वामी वा? रक्षायै नेत्रयोः तापकः दीपः किम्? गुरुः अथवा जनकः किम्? सर्वेषां हेतुभूतं जीवनं किम्? अथवा शक्तिभूतं बलं किम्? एवं यः सर्वथा निर्णेतुं न शक्यते, परन्तु सर्वस्वरूपेण सर्वेषामुपकारकः सः सहस्रांशुः युष्माकमभिलाषं पूरयतु ॥१००॥

हिन्द्यर्थः– वह देव जगतोंके बान्धव है क्या? प्रिय मित्र अथवा आचार्य है क्या? अथवा प्रभु या रक्षा नेत्र दीप है क्या? गुरु या जनक, या जीवन, या आदिकारण, या बल है क्या? इस तरह जिसे हम किसी एकरूपसे निर्णय नहीं कर सकते, वह सर्व रूपसे उपकारी सहस्रांशु सूर्य आप लोगोंकी अभिलाषा पूर्ण करें ॥१००॥

आङ्ग्लार्थः-- Is this divine being a relative of the world, or a bosom friend, or the preceptor, or the venerable one, or the eye that offers protection, or a lamp or the teacher, or the father, or is the life-force, or strength ? Thus, the Sun who is not clearly ascertained as to what he actually is, but benefits in all these roles, may fulfil all your desires. 100

తెలుగు అర్థం--
    అడుగో, ప్రకాశం విరజిమ్ముతూ వేయి కాగడాల వెలుగులతో వేంచేస్తున్నాడు విభాకర స్వామి. ఆదిత్యస్వామి ఎవరు? మానవులకే కాక సమస్త చరాచరాలకు కూడా జీవచైతన్యం ప్రసాదించే ఈ సర్వోపకార పరాయణుడెవరు?
    జగములకితడు దేవదేవుడా? ప్రాణబంధువా? ప్రియాతిప్రియమిత్రుడా? అజ్ఞానాంధకారం రూపుమాపే ఆచార్యవర్యుడా! మూడులోకాలకు పూజనీయుడా! సకలజీవకోటికీ రక్షకుడా! లేక జ్ఞాననేత్రమా? ఒక విశిష్టమైన ప్రదీపమా? ఎవరు? అజ్ఞానతిమిరం దూరం చేసే జ్ఞానభాస్కరుడా? గురువరేణ్యుడా? మానవులను కన్నతండ్రా? తల్లా? సర్వకార్యకారణభూతుడా? పవిత్రజీవితమా? అన్నింటి  మూలస్థానమా?
    అని విద్వద్వర్యులు ఎంత ఆలోచించినా అందనివాడు ఆదిత్య సార్వభౌముడు. ఆయన ద్వాదశాత్ముడు. సూర్యనారాయణస్వామి. సర్వవేళలా సర్వులకు సర్వం ప్రసాదించే జగద్బంధువు. సర్వవిధాలా ఉపకారవ్రతం పూని ఉంటాడు. ఈ సహస్రకిరణుడు చరాచరాలకు ఆప్తుడై సహస్రాధికంగా ఈప్సితాలు నెరవేర్చుగాక.

----------------
आधारपुस्तकस्य परिचयः--
सूर्यशतकम्
व्याख्याकारः—पण्डित श्रीभुवनेश्वर कर शर्मा
व्याख्यानसहकारी—पण्डित श्रीमहेश्वर आचार्य शर्मा
आङ्ग्लानुवादः—दीनबन्धु कर
हिन्द्यनुवादः—कमलालोचन कर
चौखम्बा संस्कृत सीरीज़् अफिस्

మయూర క్రేంకృతి
(మయూరుని సూర్య శతకమునకు గద్యపద్యానుకృతి)
జంధ్యాల వేంకటేశ్వర శాస్త్రి “శాంతి శ్రీ”
ప్రశాంతి నిలయం, పుట్టపర్తి, అనంతపురం జిల్లా