सूर्यशतकम् - 90 (महाकवि-श्रीमयूरप्रणीतम्)

नाकौकः प्रत्यनीकक्षतिपटुमहसां वासवाग्रेसराणां
सर्वेषां साधु पातां जगदिदमदितेरात्मजत्वे समेऽपि ।
येनादित्याभिधानं निरतिशयगुणैरात्मनि न्यस्तमस्तु
स्तुत्यस्त्रैलोक्यवन्द्यैस्त्रिदशमुनिगणैः सोंऽशुमान् श्रेयसे वः ॥९०॥

अन्वयः– इदं जगत् साधुपातां सर्वेषां नाकौकः प्रत्यनीकक्षतिपटुमहसां वासवाग्रेसराणाम् अदितेः आत्मजत्वे समेऽपि येन निरतिशयगुणैः आदित्याभिधानम् आत्मनि न्यस्तं, त्रैलोक्यवन्द्यैः त्रिदशमुनिगणैः स्तुत्यः सः अंशुमान् वः श्रेयसे अस्तु ॥९०॥

व्याख्या– इदं जगत् साधु सम्यक् पातां रक्षतां सर्वेषां नाकौकः प्रत्यनीकक्षतिपटुमहसां, नाकः स्वर्गः एव ओकः गृहं येषां ते नाकौकसः देवाः, तेषां प्रत्यनीकाः शत्रवः, तेषां क्षतौ क्षतिसम्पादने पटु क्षमं महः तेजः शक्तिः येषां तेषाम् [महस्तूत्सवतेजसोः' इत्यमरः], वासवाग्रेसराणां वासवः इन्द्रः अग्रेसरः पुरोगामी मुख्य इत्यर्थः येषां तेषाम् इन्द्रादीनाम् अदितेः आत्मजत्वे पुत्रत्वे समेऽपि समानेऽपि, येन अंशुमता निरतिशयगुणैः निर् नास्ति अतिशयः उत्कर्षः यस्मात् तथाभूतैः गुणैः आत्मनि स्वस्मिन् आदित्याभिधानम् आदित्य इति नाम न्यस्तम् आरोपितम्, त्रैलोक्यवन्द्यैः त्रिभुवनपूज्यैः त्रिदशमुनिगणैः देवर्षिसङ्धैः स्तुत्यः पूज्यः सः अंशुमान् सूर्यः वः युष्माकं श्रेयसे मङ्गलाय अस्तु भवतु ॥९०॥

भावार्थः– देवशत्रुविनाशकाः जगत्पालकाः इन्द्रादयः सर्वे देवाः अदितेस्तनयाः सूर्योऽपि अदितेस्तनयः । परन्तु गुणैः गरीयान् सूर्य एव आदित्य इति अभिधीयते, नान्यः कोऽपि । त्रिभुवनवन्द्यैः देवर्षिभिः स्तुत्यः सोऽयमंशुमान् युष्माकं मङ्गलं विदधातु ॥९०॥

हिन्द्यर्थः– इस जगतको ठीक भावसे रक्षा करनेवाले देवशत्रुओंके विनाशक इन्द्र आदि सब देवताएँ और सूर्य भी अदितिके तनय हैं, पर अनेक असाधारण गुणोंके कारण केवल सूर्य ही आदित्य नामसे ख्यात हैं । त्रिभुवनवन्द्य देवर्षिगण जिसके स्तुति करते हैं, वह अंशुमान् सूर्य आप लोगोंके मङ्गलकारी हों ॥९०॥

आङ्ग्लार्थः-- The Sun and all other gods like Indra are the sons of Aditi; they nourish this world; they have strength to inflict injuries on the enemies of the dwellers of heaven. But the Sun alone is called Aditya. He is praised by the divine sages who are revered in three worlds. May that Sun give good fortune to you.90

తెలుగు అర్థం--
    అడుగో! ఆదిత్యచక్రవర్తి విజయం చేస్తున్నాడు. అంతటా ఆహ్లాదం వెల్లివిరిసింది.
    అదితి కడుపు పండింది. అమ్మ చరితార్థత చెందింది. అదితికి అనేకమంది సంతానం అందరూ అసహాయశూరులే. కొందరు దేవశాత్రవులైన రాక్షసకోటిని హతమార్చేవారు. మరి కొందరు మహావీరాధివీరులు, జగద్రక్షణ భారం వహించినవారు. ఇంకా కొందరు దేవతాపుత్రులు ఇంద్రాదులు అందరూ గొప్పవారే.
    కానీ అందరిలో సర్వగుణాలను పుణికిపుచ్చుకున్నవాడు పూషణుడే. అదితి కొడుకని ఆయనను ఆదిత్యుడు అన్నారు. ఆయన అందరికీ ఆరాధనీయుడు. త్రైలోక్యవంద్యుడని దేవతలచేత యోగీశ్వరులచేత ప్రభువుల చేత ప్రజలచేత పద్మాలచేత స్తుతింపబడుతున్నాడు. ఆయనకు వేలాది నామాలున్నా ఆదిత్యుడునే సార్థకనామం ఆయనకే దక్కింది.

----------------
आधारपुस्तकस्य परिचयः--
सूर्यशतकम्
व्याख्याकारः—पण्डित श्रीभुवनेश्वर कर शर्मा
व्याख्यानसहकारी—पण्डित श्रीमहेश्वर आचार्य शर्मा
आङ्ग्लानुवादः—दीनबन्धु कर
हिन्द्यनुवादः—कमलालोचन कर
चौखम्बा संस्कृत सीरीज़् अफिस्

మయూర క్రేంకృతి
(మయూరుని సూర్య శతకమునకు గద్యపద్యానుకృతి)
జంధ్యాల వేంకటేశ్వర శాస్త్రి “శాంతి శ్రీ”
ప్రశాంతి నిలయం, పుట్టపర్తి, అనంతపురం జిల్లా