सूर्यशतकम् - 8 (महाकवि-श्रीमयूरप्रणीतम्)

उद्गाढेनारुणिम्ना विदधति बहुलं येऽरुणस्यारुणत्वं
मूर्धोद्धूतौ खलीनक्षतरुधिररुचो ये रथाश्वाननेषु ।
शैलानां शेखरत्वं श्रितशिखरिशिखास्तन्वते ये दिशन्तु
प्रेङ्खन्तः खे खरांशोः खचितदिनमुखास्ते मयूखाः सुखं वः ॥८॥

अन्वयः– ये उद्गाढेन अरुणिम्ना अरुणस्य अरुणत्वं बहुलं विदधति, मूर्धोद्धतौ ये रथाश्वाननेषु खलीनक्षतरुधिररुचः श्रितशिखरिशिखाः ये शैलानां शेखरत्वं तन्वते, खचितदिनमुखाः खे प्रेङ्खन्तः खरांशोः ते मयूखाः वः सुखं दिशन्तु ॥८॥

व्याख्या– ये मयूखाः किरणाः उद्गाढेन घनेन अरुणिम्ना अरुणवर्णेन वर्णदृढादिभ्यः ष्यञ्च इति चादिमनिच् । अरुणस्य सूर्यसारथेः अरुणत्वं पिङ्गलत्वं बहुलं विदधति जनयन्ति, मूर्धोद्धूतौ मस्तकोत्तोलने रथाश्वाननेषु रथस्य अश्वाः तेषाम् आननेषु मुखेषु यः खलीनः कविका तेन यत् क्षतं तस्मात् यत् रुधिरं रक्तं तस्य रुचः कान्तीः विदधति धारयन्ति, ये च श्रितशिखरिशिखाः श्रिताः प्राप्ताः शिखरिणां पर्वतानां शिखाः अग्रभागाः यैः ते, शैलानां शेखरत्वं मुकुटत्वं तन्वते विदधति, खचितदिनमुखाः खचितं शोभितं दिनमुखं यैः ते, खे आकाशे प्रेङ्खन्तः पतन्तः, ते खरांशोः सूर्यस्य मयूखाः किरणाः वः युष्माकं सुखं दिशन्तु विदधतु ॥८॥

भावार्थः– अरुणवर्णाः सूर्यस्य किरणाः स्वप्रभया अरुणस्य अरुणत्वं गाढतरं कुर्वन्ति, रथाश्वानां मुखेषु खलीनक्षतरुधिरकान्तिं धारयन्ति, पर्वतानां शृङ्गेषु पतिताः मुकुटशोभां सृजन्ति, आकाशे भासमानाः प्राभातिकाः ते किरणाः युष्माकं सुखं विदधतु ॥८॥

हिन्द्यर्थः– गाढ लालिमासे जो अरुणके वर्णको बढा देते हैं अश्वोंके उत्तोलित सिर पर लगामसे क्षतहुए मुखसे निकलतीहुए रक्तके सदृश प्रतीत होनेवाले पर्वतोंके शिखर पर व्याप्त होकर मुकुटकी तरह दृश्य होनेवाले सूर्यकी किरणे आप लोगोंके सुख विधान करे ॥८॥

आङ्ग्लार्थः-- When the horses raise their heads the rays of the Sun falling on them look like blood oozing from the wounds, caused by the bits of the bridle in their mouths. Those rays by their deep redness enhance the splendour of Aruna. Falling on the peaks they look like crowns of the mountains. They spread over the sky and grace the day break. May such rays give you happiness.8

తెలుగు అర్థం--
అవిగో, అరుణకిరణాలు మహోదయంలో మంగళ కరంగా మంగళకరంగా ప్రకాశిస్తున్నాయి. ఆ కిరణారుణ కాంతులు అనూరుని అరుణత్వాన్ని మరింత అధికం చేస్తున్నాయి.
    అవిగో, అశ్వాలు, అందాలు చిందుతున్నాయి. అవిగో, అస్వాల నోళ్ళలో కళ్ళాలు. ఆ కళ్ళాల ప్రక్క గాయాలు. గాయాల నుండి రక్తధారలు. నొప్పి పుడుతున్నాయి కాబోలు. పాపం. లోకసేవకై ఎన్ని కష్టాలు భరిస్తున్నాయి.
    ఆ అరుణకాంతులు పర్వత శిఖరాలపైన ఎర్రఎర్రగా మెరిసిపోతున్నాయి. అవి పర్వత సార్వభౌముల శిరోభాగం పై ప్రకాశిస్తున్న రత్నకిరీటకాంతులు కాబోలు.
    ఉదయపర్వతం పైనుంచి వేగంగా ప్రయాణించటం వల్ల సూర్యుని తెల్లని అశ్వాల పాదాలు నుంచి రేగిన పరాగ సమూహాలా అన్నట్లు ప్రకాశిస్తున్నాయి అరుణమయూఖాలు.
    ఆ కిరణాలు ప్రకృతి అలంకరణాలు. ప్రజలకు సుఖోపకిరణాలు.
----------------
आधारपुस्तकस्य परिचयः--
सूर्यशतकम्
व्याख्याकारः—पण्डित श्रीभुवनेश्वर कर शर्मा
व्याख्यानसहकारी—पण्डित श्रीमहेश्वर आचार्य शर्मा
आङ्ग्लानुवादः—दीनबन्धु कर
हिन्द्यनुवादः—कमलालोचन कर
चौखम्बा संस्कृत सीरीज़् अफिस्

మయూర క్రేంకృతి
(మయూరుని సూర్య శతకమునకు గద్యపద్యానుకృతి)
జంధ్యాల వేంకటేశ్వర శాస్త్రి “శాంతి శ్రీ”
ప్రశాంతి నిలయం, పుట్టపర్తి, అనంతపురం జిల్లా