सूर्यशतकम् - 89 (महाकवि-श्रीमयूरप्रणीतम्)

एतद्यन्मण्डलं खे तपति दिनकृतस्ता ऋचोऽर्चींषि यानि
द्योतन्ते तानि सामान्ययमपि पुरुषे मण्डलेऽणुर्यजूंषि ।
एवं यं वेद वेदत्रितयमयमयं वेदवेदी समग्रो
वर्गः स्वर्गापवर्गप्रकृतिरविकृतिः सोऽस्तु सूर्यः श्रिये वः ॥८९॥

अन्वयः– दिनकृतः एतद् यन्मण्डलं खे तपति ताः ऋचः, यानि अर्चींषि द्योतन्ते तानि सामानि, मण्डले अयमपि अणुः पुरुषः यजूंषि, एवं वेदत्रितयमयं यं वेदवेदी समग्रः वर्गः वेद, स्वर्गापवर्गप्रकृतिः अविकृतिः सः अयं सूर्यः वः श्रिये अस्तु ॥८९॥

व्याख्या– दिनकृतः अहस्करस्य सूर्यस्य एतत्. यत् मण्डलं खे आकाशे तपति द्योतते ताः ऋचः ऋग्वेदमन्त्राः यानि अर्चींषि तेजांसि द्योतन्ते दीप्यन्ते तानि सामानि, सामवेदमन्त्राः मण्डले अयमपि अणुः सूक्ष्मः पुरुषः यजूंषि, यजुर्वेदमन्त्राः एवं वेदत्रितयमयं यं सूर्यं वेदवेदी वेदज्ञः समग्रः वेद जानाति, स्वर्गश्च अपवर्गश्च स्वर्गापवर्गौ तौ एव प्रकृतिः यस्य सः स्वर्गमोक्षस्वरूपः स्वयम् अविकृतिः विकाररहितः सः अयं सूर्यः वः युष्माकं श्रिये मङ्गलाय भवतु ॥८९॥

भावार्थः– सूर्यमण्डलं ऋग्वेदः, किरणाः सामानि, मण्डलमध्यवर्ती अणुः पुरुषः यजुर्वेदः, इति वेदविदः विदन्ति । एवं वेदत्रितयमयः स्वर्गमोक्षस्वरूपः विकाररहितः सोऽयं सूर्यः युष्माकं मङ्गलं विदधातु ।
टिप्पणी- सर्गापवर्गप्रकृतिः इति पाठो विधेयः । सर्गः सृष्टिः, अपवर्गः क्रियावसानं प्रलय इत्यर्थः, एव प्रकृतिः यस्य तथाभूतः  सृष्टिप्रलयात्मा । पुनश्च तदृचः करणीयम् ॥८९॥

हिन्द्यर्थः– दिनकर सूर्यके यह जो मण्डल आकाशमें तप रहा है, ये ऋचाएँ हैं, द्योतमान किरणें, सामवेदके मन्त्र हैं, मण्डलमें जो अणुपुरुष हैं वे यजुर्वेदके मन्त्र हैं; वेदत्रयरूपी देवको सब वेदज्ञ ही ऐसे समझते हैं, स्वर्ग और मोक्षके हेतु (या सृष्टि और प्रलयात्मा) वह निर्विकार सूर्य आप लोगोंके मङ्गल करें ॥८९॥

आङ्ग्लार्थः-- The circle of the Sun which emits rays in the sky is the rk, the rays that shine are Samas, that subtle primeval being in its middle is yajus. One who is well-versed in Vedic lores knows that Sun alone is the combination of three Vedas; and is identical with heaven and liberation. He is not subject to change. May that Sun give you prosperity. 89

తెలుగు అర్థం--
    అడుగో! వేదత్రయీ దేహుడు దయచేస్తున్నాడు. “సూర్య నారాయణా! వేదపారాయణా! అని బ్రాహ్మణోత్తములు అర్ఘ్య పాద్యాలు సమర్పిస్తున్నారు.
    ఆ ప్రకాశించే ఆదిత్యమండలంలో మహామహిమాన్విత కాంతులు వేదఋక్కులు. త్రిసంధ్యా సమయాలలో విరాజిల్లే ప్రభలు సామవేద సంహితలు. ఆ మండలంలో మనోహరంగా ప్రసరించే అణురూపుడగు అర్యముడు అనంతుడు. ఆయన ఆత్మస్వరూపుడు. ఆత్మయే యజుర్వేదం ఆ నవగ్రహమూర్తి ఎవరూ గుర్తింపలేరు.
    ఇలా విహరించే స్వామి వేదత్రయీతనుడు అని వేదవేత్తలు వేయివిధాల వినుతిస్తారు. ఆయన వికృతి ఎరుగనివాడు. సుకృతి అంటే అతడే. విమలచరిత్రుడు. అతి పవిత్రుడు. ఆయన ద్వాదశాత్ముడు. మోక్షప్రదుడు.
    ఆ స్వామి సకల సంపదాయురారోగ్యం భాగ్యాలు ప్రసాదిస్తాడు.

----------------
आधारपुस्तकस्य परिचयः--
सूर्यशतकम्
व्याख्याकारः—पण्डित श्रीभुवनेश्वर कर शर्मा
व्याख्यानसहकारी—पण्डित श्रीमहेश्वर आचार्य शर्मा
आङ्ग्लानुवादः—दीनबन्धु कर
हिन्द्यनुवादः—कमलालोचन कर
चौखम्बा संस्कृत सीरीज़् अफिस्

మయూర క్రేంకృతి
(మయూరుని సూర్య శతకమునకు గద్యపద్యానుకృతి)
జంధ్యాల వేంకటేశ్వర శాస్త్రి “శాంతి శ్రీ”
ప్రశాంతి నిలయం, పుట్టపర్తి, అనంతపురం జిల్లా