सूर्यशतकम् - 96 (महाकवि-श्रीमयूरप्रणीतम्)

एतत्पातालपङ्कप्लुतमिव तमसैवैकमुद्गाढमासीत्
अप्रज्ञाताप्रतर्क्यं निरवगति तथालक्षणं सुप्तमन्तः ।
यादृक्सृष्टेः पुरस्तान्निशि निशि सकलं जायते तादृगेव
त्रैलोक्यं यद्वियोगादवतु रविरसौ सर्गतुल्योदयो वः ॥९६॥

अन्वयः– यद्वियोगात् एतत् सकलं त्रैलोक्यं निशि निशि तादृगेव जायते, यादृक् सृष्टेः पुरस्तात् पातालपङ्कस्तुतमिव तमसा एव उद्गाढम् अन्तः सुपाम् अप्रज्ञाताप्रतर्क्यं निरवगति तथा अलक्षणम् एकम् आसीत् सर्गतुल्योदयः असौ रविः वः अवतु ॥९६॥

व्याख्या– यद्वियोगात् यस्य रवेः वियोगात् विच्छेदात् एतत् सकलं त्रैलोक्यं त्रिलोकी एव त्रैलोक्यं, चतुर्वर्णादीनां स्वार्थं उपसंख्यानम् इति स्वार्थे ष्यञ् तादृक् एव जायते सम्पद्यते, यादृक् सृष्टेः पुरस्तात् प्राक् पातालपङ्कप्लुतमिव पातालपङ्के मग्नमिव तमसा अन्धकारेण एव उद्गाढं व्याप्तम् अन्तः सुप्तम् अन्तर्निद्रम् अप्रज्ञातं च तत् अप्रतर्क्यं चेति अप्रज्ञाताप्रतर्क्यम् अविज्ञेयं, निरवगति, निर् नास्ति अवगतिः यस्य तत् दुरधिगमं तथा अलक्षणम् अवर्णनीयम् एकम् अद्भुतं किमपि आसीत् सर्गतुल्योदयः सर्गतुल्यः सृष्टितुल्यः उदयो यस्य सः असौ रविः सूर्यः वः युष्मान् अवतु रक्षतु ॥९६॥

भावार्थः– सृष्टेः प्राक् प्रलयकाले एतत् त्रिभुवनं यथागभीरपङ्कमग्रमिव अन्धतमसा आच्छन्नम् अविज्ञेयं, गाढनिद्रापत्रं, निश्चलं, दुश्चिन्त्यं तथा अवर्णनीयमासीत् सूर्याभावे दृश्यमानम् एतत् त्रिभुवनं तथैव प्रतिनिशं सम्पत्स्यते । सः असौ सृष्टितुल्योदयः रविः युष्मान् रक्षतु ॥९६॥

हिन्द्यर्थः– जिसके वियोगसे यह सारे तीन भुवन रात रातमें उसी तरह हो जाते हैं, जैसे सृष्टिके पहले पाताल पङ्कमे डूबे हुएकी तरह घन अन्धकारमें गभीर निद्रामग्न अचिन्तनीय अविज्ञेय और भेदक चिह्नोंसे रहित हुआ था । सृष्टिके तुल्य उदयवाले यह सूर्य आप लोगोंकी रक्षा करें ॥९६॥

आङ्ग्लार्थः-- The three worlds relapse to the earlier stage of creation every night due u>the departure of the Sun. They plunge into deep sleep and become unknowable, inscrutable, and inconceivable as if covered with mire of the nether region. May that Sun whose appearance coincides with the onset of the process of creation protect you. 96

తెలుగు అర్థం--
    అడుగో అరుణకరుణమూర్తి అరుదెంచాడు. ప్రజలబ్రతుకులు ఫలించాయి.
    అర్యముడు రాకపోతే ఎంత అంధకారం. త్రైలోక్యం తిమిరావృతమై భయావహమౌతుంది. ప్రభాకరుడు లేకపోతే ముల్లోకాలు పాతాళపుటడుగుల్లో బడి మహాతమస్సులో మునిగి తెలివితేటలు కోల్పోతాయి. నిద్రాముద్రితమై కన్నులు మూతలు పడి పెద్ద మొద్దుతనంతో లోకాలు స్పృహ కోల్పోతాయి.
    అనూహ్యంగా అగోచరము సృష్టికి పూర్వంనాటి స్తబ్దధత్వము కలిగి ఉంటాయి. నిజంగా ఈ సృష్టి పూర్వస్థితికి చేరుకుంటుందా అనిపిస్తుంది.
    ఈ సూర్యభగవానుడు సృష్టితోపాటు అవతరించి అంధకార స్థితి రూపుమాపాడు. జగద్బంధువు దయాసింధువు దయ చూచాడు. దయచేశాడు.
    ఇక శుభవృష్టి వర్షిస్తుంది. పుణ్యపుష్పాలు పూస్తాయి. ఈ ఉదయం అందరికి అభ్యుదయం అగుగాక.

----------------
आधारपुस्तकस्य परिचयः--
सूर्यशतकम्
व्याख्याकारः—पण्डित श्रीभुवनेश्वर कर शर्मा
व्याख्यानसहकारी—पण्डित श्रीमहेश्वर आचार्य शर्मा
आङ्ग्लानुवादः—दीनबन्धु कर
हिन्द्यनुवादः—कमलालोचन कर
चौखम्बा संस्कृत सीरीज़् अफिस्

మయూర క్రేంకృతి
(మయూరుని సూర్య శతకమునకు గద్యపద్యానుకృతి)
జంధ్యాల వేంకటేశ్వర శాస్త్రి “శాంతి శ్రీ”
ప్రశాంతి నిలయం, పుట్టపర్తి, అనంతపురం జిల్లా