सूर्यशतकम् - 85 (महाकवि-श्रीमयूरप्रणीतम्)

लोटँल्लोष्टाविचेष्टः श्रितशयनतलो निःसहीभूतदेहः
सन्देही प्राणितव्ये सपदि दश दिशः प्रेक्षमाणोऽन्धकाराः ।
निःश्वासायासनिष्ठः परमपरवशो जायते जीवलोकः
शोकेनेवान्यलोकानुदयकृति गते यत्र सोऽर्कोऽवताद्वः ॥८५॥

अन्वयः– यत्र उदयकृति अन्यलोकान् गते सपदि दश दिशः अन्धकाराः प्रेक्षमाणः जीवलोकः शोकेन इव लोष्टाविचेष्टः लोटन् श्रितशयनतलः, निःसहीभूतदेहः, निःश्वासायासनिष्ठः, प्राणितव्ये सन्देही, परमपरवशः जायते, सः अर्कः वः अवतात् ॥८५॥

व्याख्या– यत्र उदयकृति अभ्युन्नतिकारके सूर्ये अन्यलोकान् गते, सपदि सहसा दश दिशः अन्धकाराः प्रेक्षमाणः जीवलोकः प्राणिजगत् शोकेन इव लोष्टाविचेष्टः लोष्टवत् मृत्खण्डवत् अविचेष्टः चेष्टाशून्यः लोटन् भूमौ पतन् श्रितशयनतलः, श्रितं शयनतलं येन सः शय्यामाश्रितः, निःसहीभूतदेहः, अनिःसहः निःसहः भूतः निःसहीभूतः, (अभूततद्भावे च्विः), देहः यस्य सः दुर्वहशरीरः, निःश्वासे यः आयासः श्रमः, तस्मिन् निष्ठा यत्नः यस्य सः, प्राणितव्ये जीवितव्ये सन्देही, परमपरवशः अतीव पराधीनः जायते ईश्वरमवलम्बते च, सः अर्कः वः अवतात् रक्षतु । उत्प्रेक्षालङ्कारः, वाक्यार्थहेतुकं काव्यलिङ्गं च ॥८५॥

भावार्थः– जगदुन्नतिविधायके यस्मिन् रवौ लोकान्तरं गते, दशदिशः तमसाच्छन्नाः विलोकयन् जीवलोकः शोकेन इव लोष्टवत् निश्चेष्टः दुर्वहदेहः सन् भूमौ लुठन् शय्यामाश्रयति, निःश्वासे कष्टमनुभवन् जीवनधारणे सन्देही अतीव अवशः जायते, ईश्वरम् अवलम्बते च, सः रविः युष्मान् रक्षतु ॥८५॥

हिन्द्यर्थः– जगतके अभ्युदयकर्ता जो सूर्य अन्य लोकमें चल जाने पर सहसा दश दिशाओंको अन्धकारनिमग्न देखते हुए प्राणीजगत शोकसे मानो लोटेके समान चेष्टारहित होकर थकावटसे शय्याका आश्रय लेता है, अपने जीवनमें प्रीत और अत्यन्त विवश होकर साँस भरता है, वह सूर्य आप लोगोंकी रक्षा करें॥८५॥

आङ्ग्लार्थः-- When the Sun moves away to other world, seeing all the ten quarters dark, the animals as if overwhelmed with sorrow lie on ground like a lump of clay, feel weak, pant heavily and go to sleep apprehending their lives at stake. They then submit themselves to god. May that Sun protect you. 85

తెలుగు అర్థం--
    అడుగో ఆపద్బాంధవుడు. ఆదిత్యమూర్తి వస్తున్నాడు. ఎంతోకాలం అయినట్లైంది. పోయిన ప్రాణం వచ్చినట్లయింది. ఆయన ఉంటేనే బ్రతుకు కదా!
    పరోపకారార్థం పరంధాముడు పరదేశం పర్యటనకు వెళితే ఇక్కడ జీవలోకం శోకంలో మునిగి పోతుంది. ఎవని ముఖానా వెలుగు అనేదే ఉండదు. ప్రతివాడు మృత్పిండం వలె చేష్టావిహీనమై కనిపిస్తాడు, మంచం పడతాడు. స్పృహ కోల్పోతాడు. అసలు జీవించి ఉన్నారా, లేదా అనే సందేహానికి గురి అవుతారు.
    పది దిక్కుల అంధకారం క్రమ్ముకుంటుంది. పండుకొన్న వాళ్ళు పండుకొన్నట్టే ఉంటారు. పరాధీనులౌతారు. లోకబాంధవుడు లేకపోతే లోకం శోకంలో మునిగిపోతుంది. అంధకారంలో కొట్టుమిట్టాడుకొని నిట్టూర్పులు నిగుడుస్తుంది.
    ఓ కమలబాంధవా, లోకబాంధవా, ప్రజలకు ప్రగతి ప్రసాదించు దేవా!

----------------
आधारपुस्तकस्य परिचयः--
सूर्यशतकम्
व्याख्याकारः—पण्डित श्रीभुवनेश्वर कर शर्मा
व्याख्यानसहकारी—पण्डित श्रीमहेश्वर आचार्य शर्मा
आङ्ग्लानुवादः—दीनबन्धु कर
हिन्द्यनुवादः—कमलालोचन कर
चौखम्बा संस्कृत सीरीज़् अफिस्

మయూర క్రేంకృతి
(మయూరుని సూర్య శతకమునకు గద్యపద్యానుకృతి)
జంధ్యాల వేంకటేశ్వర శాస్త్రి “శాంతి శ్రీ”
ప్రశాంతి నిలయం, పుట్టపర్తి, అనంతపురం జిల్లా