सूर्यशतकम् - 17 (महाकवि-श्रीमयूरप्रणीतम्)

विस्तीर्णं व्योम दीर्घाः सपदि दश दिशो व्यस्तवेलाम्भसोऽब्धीन्
कुर्वद्भिर्दृश्यनानानगनगरनगाभोगपृथ्वीं च पृथ्वीम् ।
पद्मिन्युच्छ्वास्यते यैरुषसि जगदपि ध्वंसयित्वा तमिस्राम्
उस्रा विस्रंसयन्तु द्रुतमनभिमतं ते सहस्रत्विषो वः ॥१७॥

अन्वयः– व्योम विस्तीर्ण, सपदि दश दिशः दीर्घाः, अव्यीन् व्यस्तवेलाम्भसः, पृथ्वीं च दृश्यनानानगनगरनगाभोगपृथ्वीं कुर्वद्भिः यैः उषसि तमिस्रां ध्वंसयित्वा पद्मिनी जगदपि उच्छ्वास्यते, सहस्रत्विषः ते उस्राः वः अनभिमतं द्रुतं विस्रंसयन्तु ॥१७॥

व्याख्या– व्योम आकाशं विस्तीर्णं सुदूरप्रसारि, कुर्वद्भिः इति सर्वत्र अन्वयः, सपदि सहसा दशदिशः दीर्घाः विस्तृताः अब्धीन् सागरान् व्यस्तानि भृशं चलन्ति वेलायाः तटस्य अम्भांसि जलानि येषां तान् व्यस्तवेलाम्भसः पृथ्वीं धरणीं च दृश्यनानानगनगरनगाभोगपृथ्वीं कुर्वद्भिः नगः वृक्षः, पर्वतश्च नानानगाश्च नगराणि च नगाश्च नानानगनगरनगाः । इतरेतर द्वन्द्वः, दृश्यः ननानगनारनगानाम् आभोगः विस्तारः परिपूर्णता, तेन पृथ्वीं पृथुलां कुर्वद्भिः, यैः उषसि प्रभाते तमिस्राम् अन्धकारं ध्वंसयित्वा पद्मिनी जगदपि उच्छ्वास्यते प्रबोध्यते, सहस्रत्विषः सहस्रांशोः ते उस्राः किरणाः (किरणोस्रमयूखांशुगभस्तिघृणिधृष्णयः– इत्यमरः) द्रुतं शीघ्रं वः युष्माकम् अनभिमतम् अनिष्टं विस्रंसयन्तु ध्वंसयन्तु ॥१७॥

भावार्थः– यस्यसूर्यस्य किरणैः व्योम विस्तीर्णं दृश्यते, दश दिशः दीर्घाः परिलक्ष्यन्ते, सागरतटजलानि दृप्ततरङ्गाणि विलोक्यन्ते, विविधाः वृक्षाः, नगराणि, पर्वताश्च स्पष्टं दृष्टिपथारूढाः भवन्ति, जगत् जागर्ति, विस्तीर्णं प्रतीयते, पद्मिनी उत्फुल्ला भवति, तमोनाशिनः तस्य सूर्यस्य ते किरणाः युष्माकम् अनिष्टं निवारयन्तु ॥१७॥

हिन्द्यर्थः– आसमानको विस्तीर्ण, दश दिशाओंको दीर्घ, समुद्रके वेलाभूमिको लहरियाँसे पूर्ण और पृथिवीके सारे वृक्ष, पर्वत, नगर वगैरह प्रकाशित करके अतिव्यापक करनेवाली जिन किरणें सवेरे अन्धकारको दूर कर पद्मिनी और जगत्को विकसित करती हैं, सूर्यकी ये किरणें आप लोगोंके अनिष्ट शीघ्र नष्ट करें ॥१७॥

आङ्ग्लार्थः-- The Solar rays make the sky wider, all the ten quarters larger, oceans dash against shores, and the earth vast one, full of trees, cities, mountains slopes, etc. They remove darkness and arouse the world along with lotuses. May those rays ward off all your evils. 17

తెలుగు అర్థం--
    శ్రీసూర్యనారాయణ భగవానుడు లోకబాంధవుడు. లోకసేవాకార్యక్రమాలు ఆయన నిత్య వ్రతాలు. పద్మబాంధవుడు పరమలోకోపకారి.
    సూర్యదేవుడు ఉషఃకాలంలో మేల్కాంచి తన కరుణకిరణాలతోనే బాణాలు వేసి మున్ముందు అంధకారాసురులను హతమారుస్తాడు. అంతటా ప్రభాత కాంతులు ప్రసరింపచేస్తాడు. ఆ తరువాత ఆదిత్యుడు ఆకాశం ఎత్తు ఎగిరి దశదిశాంగణాలను సువిశాలం సుప్రకాశవంతం చేస్తాడు. ప్రకృతినంతా పరమశోభాయమానంగా అలంకరిస్తాడు.
    అటుపిమ్మట సప్తాశ్వరథుడు వచ్చాడని సప్తసముద్రాలు జలాలు తెచ్చి ధరిత్రీమతల్లిని పవిత్రీభూతం చేయడానికి సత్వర తరంగాలతో సంప్రోక్షణం చేస్తుంటాయి. అప్పుడు లోకబంధువు కర్మసాక్షి వచ్చి చూసి, భూప్రదేశంలోని అనేక నగరాలు, పట్టణాలు, గ్రామాలు, కొండలు, కోనలు, గట్టులు, మిట్టలు, చెట్లు చేమలు అన్నీ బాగా కనిపించేలాగా ప్రస్ఫుటంగా కాంతులు ప్రసాదించి వాటిని ప్రకాశవంతం చేసి వాటికి నూతన శక్తిని అందిస్తాడు.
    దివాకరుడు సహస్రకిరణాలతో సహస్రవిధాల అల్పజీవులను ఆదుకొంటాడు. జగత్తుతో పాటు చిన్నచిన్న పద్మలతలను సైతం ఆనందపరుస్తీడు స్వామి. ఆ సత్యసంధుడు త్యాగమయ జీవనుడు. జగచ్చక్షువు అయిన ప్రభాకరస్వామి కరుణ వర్ణనాతీతం. ఆ రవి కిరణాలు ప్రజలకు రక్షాభరణాలు దివ్యకవచాలు.

----------------
आधारपुस्तकस्य परिचयः--
सूर्यशतकम्
व्याख्याकारः—पण्डित श्रीभुवनेश्वर कर शर्मा
व्याख्यानसहकारी—पण्डित श्रीमहेश्वर आचार्य शर्मा
आङ्ग्लानुवादः—दीनबन्धु कर
हिन्द्यनुवादः—कमलालोचन कर
चौखम्बा संस्कृत सीरीज़् अफिस्

మయూర క్రేంకృతి
(మయూరుని సూర్య శతకమునకు గద్యపద్యానుకృతి)
జంధ్యాల వేంకటేశ్వర శాస్త్రి “శాంతి శ్రీ”
ప్రశాంతి నిలయం, పుట్టపర్తి, అనంతపురం జిల్లా