सूर्यशतकम् - 26 (महाकवि-श्रीमयूरप्रणीतम्)

ज्योत्स्नांशाकर्षपाण्डुद्युति तिमिरमषीशेषकल्माषमीषत्-
जृम्भोद्भूतेन पिङ्गं सरसिजरजसा सन्ध्यया शोणशोचिः ।
प्रातःप्रारम्भकाले सकलमपि जगच्चित्रमुन्मीलयन्ती
कान्तिस्तीक्ष्णत्विषोऽक्ष्णां मुदमुपनयतात् तूलिकेवातुलां वः ॥२६॥

अन्वयः– प्रातः प्रारम्भकाले ज्योत्स्नांशाकर्षपाण्डुद्युति, तिमिरमसीशेषकल्माषम् ईषद्जृम्भोद्भूतेन सरसिजरजसा पिङ्गं, सन्ध्यया शोणशोचिः सकलम् अपि जगच्चित्रं तूलिका इव उन्मीलयन्ती, तीक्ष्णत्विषः कान्तिः व अक्ष्णाम् अतुलां मुदम् उपनयतात् ॥२६॥

व्याख्या– प्रातः प्रारम्भकाले प्रभातारम्भे ज्योत्स्नायाः यः अंशः तस्य आकर्षणेन पाण्डुः द्युतिः कान्तिः यस्य तत् ज्योत्स्नांशाकर्षणेन पाण्डुरवर्णं, तिमिरमेव मसी तस्याः शेषः अवशेषः तेन कल्माषं शवलम् (चित्रं किर्मीरकल्माषशबलैताश्च कर्वुरे– इत्यमरः), ईषत् जृम्भः विकासः तस्मात् उद्भूतेन जातेन सरसिजरजसा पद्मपरागेण पिङ्गं पिङ्गलवर्णं, सन्ध्यया प्रातस्सन्ध्यया शोणं शोचिः यस्य तत् (शोणः कोकनदच्छविः– इत्यमरः), रक्तवर्णं जगच्चित्रं तूलिका इव उन्मीलयन्ती प्रकाशयन्ती, तीक्ष्णत्विषः उष्णांशोः कान्तिः वः युष्माकम् अक्ष्णां चक्षुषाम् अतुलां मुदं प्रीतिम् उपनयतात् सम्पादयतु । उपमावृत्यनुप्रासयोः सङ्करः ॥२६॥

भावार्थः– चित्रकारस्य तूलिका यथा विविधवर्णमिश्रं चित्रं प्रकाशयति तथा प्रभातारम्भे ज्योत्स्नायाः आकर्षणेन ईषत् शुभ्रं, अन्धकारावशेषेण ईषत्कृष्णवर्णमिश्रितं, विकासोन्मुखं पद्मरजसा पिङ्गलवर्णं, प्रातःसन्ध्यायाः वर्णेन ईषत् रक्तं जगतं चित्रं प्रकटयन्ती सूर्यकान्तिः युष्माकम् आनन्दं जनयतु ॥२६॥

हिन्द्यर्थः– दिवसके प्रारम्भमे चाँदकी रोशनियोंको खींचनेसे पाण्डुरवर्णवाली अन्धकारमसीके शेष भागसे मिश्रित वर्ण, किञ्चित् विकसित पद्मोंके परागसे पिङ्गलवर्ण, प्रातःसन्ध्यासे लाल, चित्र करके तूलिकासे चित्रित होनेकी भाँति मालूम हुई, जगत चित्रको प्रकाश करनेवाली सूरजकी कान्ति आप लोगोंको आनन्द दे ॥२६॥

आङ्ग्लार्थः-- The rays of the Sun in the early morning unveil like the brush of an artist the beautiful picture of the world, interwoven, with white, black, reddish brown and red colours on account of remaining moon light, ink-like darkness, pollens of half-opened lotuses and early appearance of the dawn. May the splendour of the sun please your eyes. 26

తెలుగు అర్థం--
    ఆహా, ఏమి రత్నప్రభలు! కెంజాయలూ, క్రొంజాయలూను వెల్లివిరిసినట్లుంది.
    ఆ కనిపించేది సుమేరు పర్వత ప్రాంతంగా ఉన్నది. అవి పద్మరాగ మణుల ధూళులవలె కనిపిస్తున్నాయి. ఆ పద్మరాగమణుల ధూళులచేత ఎర్రబడిన సుమేరు పర్వతం నుంచి వచ్చే మార్గమా అన్నట్లున్నది ఆ అరుణరాగ రంజిత కలాపం.
    కాకపోతే అది కౌసుంభరాగ పరాగ కాంతిలో భాసించే రవిరాజకేతనం అయి ఉండవచ్చు. అందుకే అంత రమణీయంగా కనిపిస్తున్నది.
    అదిగో, సూర్యరథం, సప్తసైంధవాలు పరుగులు తీస్తున్నాయి. ఆ కనిపించే కాంతులు అశ్వశిరోభాగాలపై విరాజిల్లే చామర కాంతులు అయియుంటాయి. అవి మాంజిష్ఠరాగరంజితాలు.
     అవి ప్రాక్ దిశాకాంత ఫాలభాగం పైని కుంకుమములు కాబోలు, బంగారు కాంతులు మెరుస్తున్నాయి. అవి ప్రజలకు సౌభాగ్య ప్రదీపకాలు కదా.

----------------
आधारपुस्तकस्य परिचयः--
सूर्यशतकम्
व्याख्याकारः—पण्डित श्रीभुवनेश्वर कर शर्मा
व्याख्यानसहकारी—पण्डित श्रीमहेश्वर आचार्य शर्मा
आङ्ग्लानुवादः—दीनबन्धु कर
हिन्द्यनुवादः—कमलालोचन कर
चौखम्बा संस्कृत सीरीज़् अफिस्

మయూర క్రేంకృతి
(మయూరుని సూర్య శతకమునకు గద్యపద్యానుకృతి)
జంధ్యాల వేంకటేశ్వర శాస్త్రి “శాంతి శ్రీ”
ప్రశాంతి నిలయం, పుట్టపర్తి, అనంతపురం జిల్లా