सूर्यशतकम् - 78 (महाकवि-श्रीमयूरप्रणीतम्)

शुष्यन्त्यूढानुकारा मकरवसतयो मारवीणां स्थलीनां
येनोत्तप्ताः स्फुटन्तश्चटिति तिलतुलां यान्त्यगेन्द्रा युगान्ते ।
तच्चण्डांशोरकाण्डत्रिभुवनदहनाशङ्कया धाम कृत्स्नं
संहृत्यालोकमात्रं प्रलघु विदधतः स्तान्मुदे मण्डलं वः ॥७८॥

अन्वयः– युगान्ते मारवीणां स्थलीनाम् ऊढानुकाराः मकरवसतयः शुष्यन्ति, येन उत्तप्ताः अगेन्द्राः चट् इति स्फुटन्तः तिलतुलां यान्ति, अकाण्डत्रिभुवनदहनाशङ्कया कृत्स्नं धाम संहृत्य प्रलघु आलोकमात्रं विदधतः चण्डांशोः तत् मण्डलं वः मुदे स्तात् ॥७८॥

व्याख्या– युगान्ते युगावसाने प्रलयकाले मारवीणां मरोः इमाः मारव्यः तासां स्थलीनाम् ऊढानुकाराः ऊढः धृतः अनुकारः सादृश्यं याभिः तथाभूताः सत्यः, मकरवसतयः समुद्राः शुष्यन्ति, येन सूर्यमण्डलेन उत्तप्ताः अगेन्द्राः महापर्वताः चट् इति स्फुटन्तः तिलतुलां यान्ति तिलसादृश्यं लभन्ते, खण्डविखण्डिता भवन्तीत्यर्थः,अकाण्डे असमये त्रिभुवनस्य त्रिलोक्याः दहनाशङ्कया दाहाशङ्कया कृत्स्नं सम्पूर्णं धाम तेजः संहत्य सङ्कोच्य प्रलघु क्षीणम् आलोकमात्रं आलोकः एव आलोकमात्रम् अस्वपदविग्रहः, विदधतः धारयतः चण्डांशोः उष्णांशोः सूर्यस्य तत् मण्डलं वः युष्माकं मुदे आनन्दाय स्तात् भवतु ॥७८॥

भावार्थः– युगावसाने यस्य रवेः तेजसा शुष्काः समुद्राः मरुभूमितुल्याः दृश्यन्ते । पर्वता अपि उत्तप्ताः स्फुटन्तः खण्डविखण्डिताः तिलवत् भवन्ति । 'अकाले त्रिभुवनं दग्धं मास्तु' इति चिन्तया यः स्वं तेजः संहृत्य आलोकमात्रं गृह्णाति, तस्य चण्डांशोः मण्डलं युष्मान् आनन्दयतु ॥७८॥

हिन्द्यर्थः– प्रलयकालमें समुद्रको शुष्क कर मरुसदृश बनानेवाला, पर्वतको उत्तप्त कर तट् तड् ध्वनिसे खण्डित कर तिल सदृश करनेवाला, असमयमें ही त्रिभुवन दहनकी आशङ्कासे अपने तेजको संकुचित कर केवल आलोक धारण करनेवाला उष्णांशुका मण्डल आप लोगोंको आनन्द प्रदान करें ॥७८॥

आङ्ग्लार्थः-- The circle of the Sun makes the seas look like deserts at the time of dissolution by drying up their waters. The mountains get heated, and burst into small pieces like sesame seeds producing 'tad' sound. Apprehending untimely destruction of the universe, the Sun withdraws his full brightness and emits light only. May that circle of the Sun give you pleasure. 78

తెలుగు అర్థం--
    అదిగో, అర్కమండలం అరుదెంచింది. ఈ తేజో మండలం దర్శనం మహాపాతక నాశనం. ఎంత తేజస్సు! లోపల ఇంకెంత తేజమో! పైకి ఈ తేజస్సు మాత్రమే మనం సహించలేకున్నాము.
    లోపల ఎంత వేడిమి సహించో పైకి సుందరంగా కనిపిస్తున్నది సూర్యమండలం. లోకం కోసం పొట్టలో పెనుమంటలు పెట్టుకుని ప్రాణికోటికి చాలినంతవరకే కాంతిని వారి ఉపయోగం కోసం ప్రసారం చేస్తుంటాడు స్వామి.
    యుగాంతంలో ద్వాదశాత్ముడు పూర్తిగా కన్ను తెరిచాడంటే సప్తసముద్రాలూ సమస్త దేశాలూ తప్తమై మండి మరుస్థలాలు అవుతాయి.
    దయాంతరంగంతో ఆదిత్యుడు ఆలోచించాడు. తన తేజం లోకానికి మేలు చేయాలి కానీ కీడు చేయరాదు. మంటలతో మనుష్యులను మాడ్చరాదు. సదా మహాత్ముల తత్త్వం పరోపకారమే. “నా వల్ల మేలే జరగాలి. అపకారం ఆవంత జరగరాదు” అని తన శక్తినంతా లోపలనే ఇముడ్చుకుని ఉపకారానికి ఉపక్రమించాడు. ప్రాణులకు తగినంత పరిమితంగానే తన తేజస్సును ప్రసారం చేస్తున్నాడు స్వామి.
    మహాత్ముల మనస్సే అంత. ఆ ద్వాదశాదిత్య మండలం ప్రజలకు అఖండ ఆనందాలను కలిగించుగాక.

----------------
आधारपुस्तकस्य परिचयः--
सूर्यशतकम्
व्याख्याकारः—पण्डित श्रीभुवनेश्वर कर शर्मा
व्याख्यानसहकारी—पण्डित श्रीमहेश्वर आचार्य शर्मा
आङ्ग्लानुवादः—दीनबन्धु कर
हिन्द्यनुवादः—कमलालोचन कर
चौखम्बा संस्कृत सीरीज़् अफिस्

మయూర క్రేంకృతి
(మయూరుని సూర్య శతకమునకు గద్యపద్యానుకృతి)
జంధ్యాల వేంకటేశ్వర శాస్త్రి “శాంతి శ్రీ”
ప్రశాంతి నిలయం, పుట్టపర్తి, అనంతపురం జిల్లా