सूर्यशतकम् - 74 (महाकवि-श्रीमयूरप्रणीतम्)

वेलावर्धिष्णु सिन्धोः पय इव खमिवार्धोद्गताग्य्रग्रहोडु
स्तोकोद्भिन्नस्वचिह्नप्रसवमिव मधोरास्यमस्यन्मनांसि ।
प्रातः पूष्णोऽशुभानि प्रशमयतु शिरःशेखरीभूतमद्रेः
पौरस्त्यस्योद्गभस्तिस्तिमिततमतमःखण्डनं मण्डलं वः ॥७४॥

अन्वयः– वेलावर्धिष्णु सिन्धोः पयः इव, अर्धोद्गताग्र्यग्रहोडु खम् इव, स्तोकोद्भिन्नस्वचिह्नप्रसवं मनांसि अस्यत् मधोः आस्यमिव, अद्रेः शिरःशेखरीभूतम् उद्गभस्ति, स्तिमिततमतमःखण्डनं, प्रातः पौरस्त्वस्य पूष्णः मण्डलं वः अशुभानि प्रशमयतु ॥७४॥

व्याख्या– वेलायां तटप्रदेशे वर्धिष्णु वर्धनशीलं अलकृञ् निराकृञ् इत्यादिना इष्णुच् सिन्धोः समुद्रस्य पयः जलमिव, अग्र्याः ग्रहाः अग्र्यग्रहाः, ते च उडूनि च तेषां समाहारः अग्र्यग्रहोडु, अर्धोदितम् अग्र्यग्रहोड यस्मिन् तत् खम् आकाशम् इव, स्तोकम् अल्पम् उद्भिन्नः प्रकटितः स्वचिह्नप्रसवः निजाविर्भावसूचकफलपुष्पादिः यस्मिन् तत् मनांसि अस्यत् मनोविक्षेपकम् मधोः वसन्तस्य आस्यं मुखमिव, अद्रेः पर्वतस्य मेरोः शिरःशेखरीभूतं शिरोमुकुटस्वरूपम् उद्गता गभस्तयः किरणाः यस्य तत् स्तिमिततमं निश्चलतमं यत् तमः अन्धकारः तस्य खण्डनं नाशकं, प्रातः पौरस्त्यस्य पूर्वदिग्भवस्य दक्षिणापश्चात् पुरसस्त्वक् इति त्यकच पूष्णः सूर्यस्य मण्डलं वः युष्माकम् अशुभानि अमङ्गलानि प्रशमयतु नाशयतु । मालोपमालङ्कारः ॥७४॥

भावार्थः– तटे वर्धनशीलं समुद्रजलमिव, अर्धदृष्टग्रहनक्षत्रमाकाशमिव, ईषद्विकसितपुष्पफलं वसन्तस्य मुखमिव, उदयाद्रेः शिरोमुकुटतुल्यं ऊर्ध्वप्रसारितरश्मिजालं तमोनाशि, पूर्वस्यां दिशि उद्धृतं सूर्यमण्डलं युष्माकम् अमङ्गलु नाशयतु ॥७४॥

हिन्द्यर्थः– वेलामें वर्द्धनशील सिन्धुके जलके समान, अर्द्धोदित ग्रहनक्षत्रोंको धारण करनेवाले आकाशके तुल्य, अपने आगमनका सूचक मनोमुग्धकर अर्द्धप्रकाशित फल फूलोंको धारण करने वाला वसन्तके मुखके सदृश, पर्वत (मेरु) शृङ्गके मुकुटकी तरह देदीप्यमान, दृश्यमान किरणोंसे अन्धकारको दूर करने वाला पूर्व दिशामें उदित सूर्यमण्डल आप लोगोंके अमङ्गल दूर करें ॥७४॥

आङ्ग्लार्थः-- The circle of the Sun rises in the East in the morning, removes benumbing darkness, seems like a crown on the peak of the mountain, appears as the waves increasing on shore, looks like the sky filled with half-risen planets and stars, and approaches like the onset of the spring with distinctive feature of fresh sprouting that distracts mind. May that circle put all your worries to an end. 74

తెలుగు అర్థం--
    అదిగో, సూర్యమండలం. ఈ అఖండ జ్యోతిర్మండలం తూర్పు కొండపై దర్శనీయంగా ఉన్నది. కన్నులపండగ చేస్తున్నది.
     అది పాలసముద్రం వలె వేలావర్ధిష్ణువు. నియమిత సమయాలలో అభివృద్ధి చెందుతుంది. ఆకాశంవలె నిర్మలంగా ప్రకాశిస్తున్నది. అది అన్ని ప్రధాన గ్రహకేంద్రాలకు నివాస స్థానం.
    ఆదిత్య మండలం వసంత ప్రారంభం వలె స్వచిహ్న ప్రసవాలను దర్శింపచేస్తుంది. మండల కాంతి స్పర్శకు కొన్ని పుష్పాలువికసిస్తాయి. పుష్పాలు ప్రభాకర మండల మండితాలు. మరి కొన్ని సూర్య చిహ్నితావిర్భావాలు. భానుడికి పద్మినీ వల్లభుడు, లోకబాంధవుడనే పేర్లు అందుకే వచ్చాయి.
    భానుమండలం మానవ మానసాలకు మహానందం కలిగిస్తుంది. ఆ భాస్కరమండలం ఉదయవేళ పూర్వపర్వత శిఖరాలకు అలంకారాభరణం. ఆ సూర్య మండలం కిరణాలు ఊర్ధ్వదిశా ప్రకటితాలు.
    అది ఆదిత్య మండలం. అశుభాలను అణచివేయటంలో అద్వితీయం. అంజలి ఘటించండి.

----------------
आधारपुस्तकस्य परिचयः--
सूर्यशतकम्
व्याख्याकारः—पण्डित श्रीभुवनेश्वर कर शर्मा
व्याख्यानसहकारी—पण्डित श्रीमहेश्वर आचार्य शर्मा
आङ्ग्लानुवादः—दीनबन्धु कर
हिन्द्यनुवादः—कमलालोचन कर
चौखम्बा संस्कृत सीरीज़् अफिस्

మయూర క్రేంకృతి
(మయూరుని సూర్య శతకమునకు గద్యపద్యానుకృతి)
జంధ్యాల వేంకటేశ్వర శాస్త్రి “శాంతి శ్రీ”
ప్రశాంతి నిలయం, పుట్టపర్తి, అనంతపురం జిల్లా