सूर्यशतकम् - 13 (महाकवि-श्रीमयूरप्रणीतम्)

एकं ज्योतिर्दृशौ द्वे त्रिजगति गदितान्यब्जजास्यैश्चतुर्भिः
भूतानां पञ्चमं यान्यलमृतुषु तथा षट्सु नानाविधानि ।
युष्माकं तानि सप्तत्रिदशमुनिनुतान्यष्टदिग्भाञ्जि भानोः
यान्ति प्राह्णे नवत्वं दश दधतु शिवं दीधितीनां शतानि ॥१३॥

अन्वयः– यानि एकं ज्योतिः, द्वे दृशौ, त्रिजगति चतुर्भिः अब्जजास्यैः भूतानां पञ्चमं गदितानि, तथा षट्सु ऋतुषु अलं नानाविधानि, सप्तत्रिदशमुनिनुतानि, अष्टदिग्भाञ्जि, प्राह्णे नवत्वं यान्ति, तानि भानोः दीधितीनां दश शतानि युष्माकं शिवं दधतु ॥१३॥

व्याख्या– यानि दीधितीनां दशशतानि एकं ज्योतिः प्रकाशस्वरूपं, (ज्योतिर्भद्योतदृष्टिषु– इत्यमरः), द्वे दृशौ नेत्रे, त्रिजगति त्रिभुवने चतुर्भिः अब्जजास्यैः ब्रह्मणः मुखैः भूतानां पञ्चमं तेजः इति गदितानि, षट्सु ऋतुषु ग्रीष्मादिषु अलं नानाविधानि बहुप्रकाराणि, सप्तभिः त्रिदशमुनिभिः देवर्षिभिः अत्रिप्रभृतिभिः नुतानि स्तुतानि, अष्टदिग्भाञ्जि अष्टसु दिक्षु व्याप्तानि, प्राह्णे पूर्वाह्णे नवत्वं यान्ति नूतनरूपं धारयन्ति, तानि भानोः सूर्यस्य दीधितीनां किरणानां दश शतानि सहस्राणि, युष्माकं शिवं मङ्गलं दधतु कुर्वन्तु । (अत्रिः, मरीचिः, अङ्गिराः, पुलस्त्यः पुलहः, क्रतुः, नारदश्च– सप्त देवर्षयः) ॥१३॥

भावार्थः– ये सूर्यस्य किरणाः त्रिजगति ब्रह्मणः चतुर्भिः मुखैः एकं ज्योतिरिति, द्वे नेत्रे, इति, पञ्चसु महाभूतेषु तेजोरूपेण च वर्णिताः, षट्सु ऋतुषु विविधरूपाः सप्तभिः देवर्षिभिः पूजिताः, अष्टसु दिक्षु व्याप्ताः, प्रातः नवरूपं दधानाः सूर्यस्य ते सहस्रं किरणाः युष्माकं मङ्गल कुर्वन्तु ।
टिप्पणी– श्लोकेऽस्मिन् एकसंख्यातः दशसंख्यां यावत् यथाक्रममुपस्थापनं भानोः रूपवैविध्यं द्योतयति । दश शतानि इति उपलक्षणम् ॥१३॥

हिन्द्यर्थः– जिनको एक ज्योति, दो आँखें, त्रिभुवनमें चतुर्मुख ब्रह्माके द्वारा पञ्च महाभूतोंसे पञ्चम (तेज), षट् ऋतुओंमे भिन्न भिन्न रूप धारण करने वाली, सन्त देवमुनियोंके द्वारा पूजित, आठ दिशाओंमें व्याप्त, तथा पूर्वाह्णमें नव रूप धारण कियेहुए कही जाती हैं, सूर्यकी ये सहस्र किरणें आपके मंगल करें॥१३॥

आङ्ग्लार्थः-- The rays are said to be a flash of light, two eyes and fifth element in the three worlds by four headed Brahma. They assume various forms in six seasons, appear new in the beginning of the day, cover the eight quarters, and are praised by seven heavenly seers. May those ten thousand rays of the Sun confer happiness on you. 13

తెలుగు అర్థం--
    ఈ అఖిలాండకోటి బ్రహ్మాండానికి ఏకైక వెలుగు జ్యోతిర్మయ దేవుడు. అతడు ఏకైక వెలుగు వేలుపు.
    పరాత్పరుడికి జ్యోతిర్మయగోళాలైన సూర్యచంద్రులు రెండూ రెండు నేత్రాలు. ఈ విశాల విశ్వంలో స్వర్గమర్త్యపాతాళాలు మూడు మూడు మూర్తులకు ప్రతీకలు.
    స్రష్టయైన విధాతకు నాలుగు ముఖాలు. అవి ఋక్ యజుస్సామ అధర్వణ వేదాలకు నిలయాలు. తరువాత విస్తృత రూపం భూతపంచకం. అవి పృథ్వి, జలం, తేజస్సు, వాయువు, ఆకాశం అనేవి. కాలచక్రంలో ఆకులు ఆరు. అవి ఋతువులు. వసంతం గ్రీష్మం శరత్తు, హేమంతం శిశరం వాటి పేర్లు.
    మూలపురుషులు, మహనీయులైన మహర్షలు ఏడుగురు- వసిష్ఠ అత్రి గౌతమ కశ్యప భరద్వాజ జమదగ్ని విశ్వామిత్ర వీరు వైవస్వత మన్వంతరంలోని వారు. దిక్కులు ఎనిమిది. అవి తూర్పు ఆగ్నేయ దక్షిణం నైఋతి పశ్చిమం వాయవ్యం ఉత్తరం ఈశాన్యం. ఇది రవికి పరిధులు గీస్తాయి. సూర్యకిరణాలు నవం. ఇవి నిత్య నవత్వంతో ప్రకాశిస్తుంటాయి.
    ఇలా అరుణకిరణాలు ఏకసంఖ్యతో ప్రారంభమై సహస్రాధికమైనాయి. అందువల్లనే సహస్రశీర్ష పురుషుడు అతడు. విశ్వం వివస్వతుడి రూపం.  
----------------
आधारपुस्तकस्य परिचयः--
सूर्यशतकम्
व्याख्याकारः—पण्डित श्रीभुवनेश्वर कर शर्मा
व्याख्यानसहकारी—पण्डित श्रीमहेश्वर आचार्य शर्मा
आङ्ग्लानुवादः—दीनबन्धु कर
हिन्द्यनुवादः—कमलालोचन कर
चौखम्बा संस्कृत सीरीज़् अफिस्

మయూర క్రేంకృతి
(మయూరుని సూర్య శతకమునకు గద్యపద్యానుకృతి)
జంధ్యాల వేంకటేశ్వర శాస్త్రి “శాంతి శ్రీ”
ప్రశాంతి నిలయం, పుట్టపర్తి, అనంతపురం జిల్లా