सूर्यशतकम् - 3 (महाकवि-श्रीमयूरप्रणीतम्)

गर्भेष्वम्भोरुहाणां शिखरिषु च शिताग्रेषु तुल्यं पतन्तः
प्रारम्भे वासरस्य व्युपरतिसमये चैकरूपास्तथैव ।
निष्पर्यायं प्रवृत्तास्त्रिभुवनभवनप्राङ्गणे पान्तु युष्मान्
ऊष्माणं सन्तताध्वश्रमजमिव भृशं बिभ्रतो ब्रध्नपादाः ॥३॥

अन्वयः– वासरस्य प्रारम्भे अम्भोरुहाणां गर्भेषु शिताग्रेषु शिखरिषु च तुल्यं पतन्तः, व्युपरतिसमये च तथैव एकरूपाः, त्रिभुवनभवनप्राङ्गणे निष्पर्यायं प्रवृत्ताः सन्तताध्वश्रमजम् इव ऊष्माणं भृशं विभ्रतः ब्रध्नपादाः युष्मान् पान्तु ॥३॥

व्याख्या– वासरस्य दिनस्य प्रारम्भे प्रभाते अम्भोरुहाणां पद्यानां गर्भेषु, शिताग्रेषु शितं तीक्ष्णाम् अग्रं येषां तेषु शिखरिषु पर्वतेषु च तुल्यं समं पतन्तः, व्युपरतिसमये अस्तसमये च तथैव पूर्ववत् एकरूपाः समरूपाः, त्रिभुवनभवनप्राङ्गणे त्रयाणां भुवनानां समाहारः त्रिभुवनम् तदेव भवनं गृहं तस्य प्राङ्गणे चत्वरे, निष्पर्यायं क्रमराहित्येन समकालमित्यर्थः प्रवृत्ताः पतिताः, सन्तताध्वश्रमजम् इव सन्ततं निरन्तरम् अध्वश्रमात् मगिश्रमात् (अयनं वर्त्ममार्गाध्वपन्थानः पदवी स्मृतिः इत्यमरः), जातमिव ऊष्माणं तापं भृशं विश्वतः धारयन्तः वि-भृ+शतृ, नाभ्यस्ताच्छतुः इति नुमभावः । ब्रध्नपादाः सूर्यस्य किरणाः युष्मान् पान्तु रक्षन्तु । रूपकोत्प्रेक्षयोः संसृष्टिः॥३॥

भावार्थः– दिवसस्य प्रारम्भे सूर्यकिरणाः युगपत् पद्मेषु पर्वतानां शृङ्गेषु च तुल्यं पतन्ति, उदयकाले अस्तकाले च समरूपं धारयन्ति, नभसि गमनश्रमात् इव देहतापं दधति, त्रिभुवनमभिव्याप्य समकालं समानभावेन पतन्तस्ते सूर्यकिरणाः युष्मान् रक्षन्तु ॥३॥

हिन्द्यर्थः– दिनके प्रारम्भमें (सवेरे) पद्मोंके ऊपर, पहाडोंके शिखरोंमें समान भावसे पड़नेवाले, अस्तसमयमें भी एक रूप धारण करनेवाले, तीन लोगोंमे एक तरह आनेवाले, यात्राके श्रमसे मानो उष्णताको धारण कियेहुए सूर्यकी प्रभा आप लोगोंको रक्षा करे॥३॥

आङ्ग्लार्थः-- Warm due to covering long distances without any break, the rays of the Sun fall upon the innermost recesses of the lotuses as well as pointed tops of the mountains. Looking alike at the day-break and at the close of the day, they spread across the three worlds at the same time. May those rays protect you all. ॥3॥

తెలుగు అర్థం--
    అవిగో! చిత్రభానుని విచిత్ర కిరణాలు. అవి కిరణాలు కావు. పద్మబాంధవుని పవిత్ర పాదాలు. ఆ కిరణాలు శుభములకు ఆవిష్కరణాలు. ప్రకృతికి అలంకరణాలు. ఇవి చాలా శక్తిమంతాలు. భక్తి భరితాలు. వీటి స్వభావం చాలా చిత్రంగా ఉంటుంది.
    ఇవి అతి సుకుమారమైనవి అంతేకాదు. కఠిననాతికఠినమైనవి. పద్మాల హృదయాలలో జొరబడి ఆనందం అందించి చక్కిలిగింతలు పెడతాయి. పర్వత పాషాణ చిత్తాల్లోనూ ప్రవేశించి చైతన్యాన్ని ప్రవేశించి చైతన్యాన్ని కలుగజేస్తాయి.
    ఇవి ఉదయవేళల్లో అభ్యుదయకరంగా హాయిగా నులివెచ్చగా తాకుతాయి. ఆహ్లాదాన్ని అందిస్తాయి. ఇవి నిరంతరం మండుటాకారంలో శ్రమించి శ్రమించి గమనించటం వల్ల వేడెక్కి పోతుంటాయి. మధ్యాహ్నవేళల్లో మానవులలో మానవులలోని మగత వదిలిస్తాయి. మళ్ళీ సాయింకాలం సరస వీచికల్ని ప్రసరింపజేస్తాయి. ఉభయ సంధ్యల్లోను ఒకే విధంగా సుపర్ణ సువిలసితాలై ప్రకాశిస్తాయి. అరుణారుణ రాగరంజితాలై ఆనందం అందిస్తాయి. త్రిభువన భవన ప్రాంగణాల్లో చలువపందిరి వేసి మంగళతోరణాలు కడుతుంటాయి.
    సూర్యదేవుని పాదపద్మములైన ఈ కిరణాలకు ప్రణామాలు.

----------------
आधारपुस्तकस्य परिचयः--
सूर्यशतकम्
व्याख्याकारः—पण्डित श्रीभुवनेश्वर कर शर्मा
व्याख्यानसहकारी—पण्डित श्रीमहेश्वर आचार्य शर्मा
आङ्ग्लानुवादः—दीनबन्धु कर
हिन्द्यनुवादः—कमलालोचन कर
चौखम्बा संस्कृत सीरीज़् अफिस्

మయూర క్రేంకృతి
(మయూరుని సూర్య శతకమునకు గద్యపద్యానుకృతి)
జంధ్యాల వేంకటేశ్వర శాస్త్రి “శాంతి శ్రీ”
ప్రశాంతి నిలయం, పుట్టపర్తి, అనంతపురం జిల్లా