सूर्यशतकम् - 79 (महाकवि-श्रीमयूरप्रणीतम्)

उद्यद्द्यूद्यानवाप्यां बहुलतमतमःपङ्कपूरं विदार्य
प्रोद्भिन्नं पत्रपार्श्वेष्वविरलमरुणच्छायया विस्फुरन्त्या ।
कल्याणानि क्रियाद्वः कमलमिव महन्मण्डलं चण्डभानोः
अन्वीतं तृप्तिहेतोरसकृदलिकुलाकारिणा राहुणा यत् ॥७९॥

अन्वयः– द्यूद्यानवाप्यां बहुलतमतमत्पङ्कपूरं विदार्य उद्यत् पत्रपार्श्वेषु अविरलं विस्फुरन्त्या अरुणच्छायया प्रोद्भिन्नं, तृप्तिहेतोः अलिकुलाकारिणा राहुणा असकृत् अन्वीतं कमलमिव चण्डभानोः यत् महत् मण्डलं वः कल्याणानि क्रियात् ॥७९॥

व्याख्या– द्यूद्यानवाप्यां द्यौः आकाशम् एव उद्यानं तस्य वापी सरसी तस्यां, बहुलतमम् प्रभूततमं, (प्रभूतं प्रचुरं प्राज्यमदभ्रं बहुलं बहु इत्यमरः) । यत्तमः तिमिरं तदेव पङ्कपूरः पङ्कप्रवाहः तं विदार्य उद्यत् उद्धृतं, पत्रपार्श्वेषु वाहनपार्श्वेषु च अविरलं विस्फुरन्त्या प्रोल्लसन्त्या अरुणच्छायया अरुणकान्त्या अनूरुप्रभया च प्रोद्भित्रं विकसत्। तृप्तिहेतोः तृप्त्यर्थम् अलिकुलाकारिणा अलीनां कुलम् अलिकुलं तस्य आकार इव आकारः अस्यास्तीति तेन, भ्रमरपुञ्जसदृशेन राहुणा असकृत्पुनः पुनः अन्वीतं अनुसृतं, कमलं पद्ममिव चण्डभानोः तीक्ष्णांशोः सूर्यस्य यत् महत् मण्डलं तत् वः युष्माकं कल्याणानि मङ्गलानि क्रियात् करोतु । उपमालङ्कारः ॥७९॥

भावार्थः– आकाशोद्यानस्य पुष्करिण्याः तमस्तुल्यं अतिबहलं पङ्कस्तरम् उद्भिद्य प्रोद्भूतम् अरुणकान्तिपत्रविशिष्टं, राहुसदृशैः भ्रमरैरनुगम्यमानं, कमलमिव, पङ्काभम् अन्धकारराशिमुद्भिद्य वाहनपार्श्वे अरुणकान्त्या देदीप्यमानं भ्रमरपुञ्जसदृशवर्णेन राहुणा बहुवारमनुसृतं सूर्यमण्डलं युष्माकं मङ्गलं विदधातु ।
टिप्पणी-तत्। पदमाहरणीयम् । अथवा यत् पदं परिवर्त्य तत् करणीयम् ॥७९॥

हिन्द्यर्थः– आकाशरूपी उद्यानके तालाबमें घन अन्धकार रूपी पङ्कप्रवाहको भेदकर जाते हुए, पत्र पार्श्वमें पतित अरुण किरणसे विकसित हुए, अलिकुलतुल्य राहु द्वारा बहुवार आक्रान्त कमलके समान सूर्यमण्डल आप लोगोंके मङ्गल विधान करे॥७९॥

आङ्ग्लार्थः-- The grand circle of the Sun like lotus of shining ruby (Aruna) colour beside the Patra (leaf/horses), followed frequently by bee-like Rahu for gratification, emerges from the deep layer of darkness mud in the tank of heaven-garden. May that solar circle do good to you.79

తెలుగు అర్థం--
    అదిగో, మంగళప్రదమైన మార్తాండ మండలం మహనీయంగా ఉన్నది. ఎంత మనోహర మండలం! అందులో ఆఖండల వైభవం అఖండంగా ఉన్నది.
     ఆకాశం అందాలు చిందే ఉద్యానవనం. ఆ వనంలో రకరకాల రంగురంగుల పూలు లతలు లతాగుల్మాలు ఎన్నో! ఆ ఉద్యానవనంలో నయనానందకరంగా తూర్పు దిక్కున నడబావి. ఆ బావిలో చిమ్మచీకటి అనే అడుసు దట్టంగా పేరుకొని ఉంటే ఉష్ణరశ్మి ఉష్ణకిరణాలు అనే పదునైన పలుగులతో పరిశుభ్రం చేశాడు. ఇప్పుడెంత బాగుంది నడబావి. శుభ్రమైన జలం ఊరుతున్నది.
    ఆ నడబావిలో మహాపద్మంలా ప్రకాశిస్తున్నది భాస్కర మండలం. పద్మం పక్క పత్రాలు పద్మ పార్శ్వాలు అరుణ చ్ఛాయలతో అద్భుతంగా అమోఘంగా ప్రకాశిస్తున్నాయి.
    ఆకాశాన ఆ బావి. బావిలో ఆ పద్మాల పక్కన కెంజిరంగు కాంతులు కన్నులవిందు చేస్తున్నాయి. ఆ పుష్పసౌందర్యానికి తుమ్మెదలు మూగుతున్నాయి. ఆ పుష్పం పూషణుడు వలె ఉన్నాడు. తుమ్మెదల దండు రాహువులా ఉన్నది. అళులు అరవిందాన్ని అనుసరిస్తున్నట్టు రాహువు రవిని వెంటాడుతున్నాడు. ఆదిత్యుడది లెక్కచేయటం లేదులే.
    ఆ అరుణమండలం అందరి ఆర్తిని హరించుగాక.

----------------
आधारपुस्तकस्य परिचयः--
सूर्यशतकम्
व्याख्याकारः—पण्डित श्रीभुवनेश्वर कर शर्मा
व्याख्यानसहकारी—पण्डित श्रीमहेश्वर आचार्य शर्मा
आङ्ग्लानुवादः—दीनबन्धु कर
हिन्द्यनुवादः—कमलालोचन कर
चौखम्बा संस्कृत सीरीज़् अफिस्

మయూర క్రేంకృతి
(మయూరుని సూర్య శతకమునకు గద్యపద్యానుకృతి)
జంధ్యాల వేంకటేశ్వర శాస్త్రి “శాంతి శ్రీ”
ప్రశాంతి నిలయం, పుట్టపర్తి, అనంతపురం జిల్లా