सूर्यशतकम् - 21 (महाकवि-श्रीमयूरप्रणीतम्)

यत्कान्तिं पङ्कजानां न हरति कुरुते प्रत्युतातीवरम्यां
नो धत्ते तारकाभां तिरयति नितरामाशु यन्नित्यमेव ।
कर्तुं नालं निमेषं दिवसमपि परं यत्तदेकं त्रिलोक्याः
चक्षुः सामान्यचक्षुर्विसदृशमघभिद्भास्वतः स्तान्महो वः ॥२१॥

अन्वयः– यत् पङ्कजानां कान्तिं न हरति, प्रत्युत अतीव रम्यां कुरुते, यत् तारकाभां नो धत्ते, नित्यमेव आशु नितरां तिरयति, यत् निमेषं कर्तुं न, परं दिवसमपि कर्तुम् अलम् सामान्यचक्षुर्विसदृशं यत् त्रिलोक्याः एकं चक्षुः, तत् भास्वतः महः वः अघभित् स्तात् ॥२१॥

व्याख्या– यत् महः तेजः, (महउत्सवतेजसोः– इति मेदिनी), पङ्कजानां कान्तिं न हरति, प्रत्युत अतीव रम्यां रमणीयतां कुरुते, यत् तारकाणां नक्षत्राणां कनीनिकानां च आभां कान्तिं नो धत्ते न पुष्णाति, प्रत्युत नित्यमेव आशु शीघ्रं नितरां तिरयति बाधते, यत् निमेषं क्षणमात्रं कर्तुं न अलं, परं दिवसं कर्तुं समर्थं भवति इति विरोधः, निमेषं चक्षुःपातमिति तत्परिहारः, सामान्यचक्षुषः विसदृशं विलक्षणं यत् त्रिलोक्याः (त्रयाणां लोकानां समाहारः त्रिलोकी, तस्याः अकारान्तोत्तरपदो द्विगुः स्त्रियामिष्टः । द्विगोः इति ङीप्) एकं चक्षुः, तत् भास्वतः सूर्यस्य महः तेजः वः युष्माकम् अघं पापं भिनत्ति इति अघभित् पापध्वंसकारि स्तात् भवतु । विरोधाभासोऽलङ्कारः ॥२१॥

भावार्थः– यत् महः पद्मानां रमणीयतां तनोति, कान्तिं न हरति, नित्यं तारकाणां (नक्षत्राणां कनीनिकानां च) कान्तिं न पुष्णाति परम् अतिशयेन बाधते, निमेषं (क्षणं, चक्षुरुन्मेषम्) कर्तुं न प्रभवति, दिवसमपि कुरुते, साधारणचक्षुषः विलक्षणं यत् त्रिभुवनस्य एकं चक्षुः भवति, सूर्यस्य तत् अनिर्वचनीयं महः युष्माकं पापं विनाशयतु ।
टिणणी– 'प्रत्युताधिक्यरम्यां' पाठं परिवर्त्य 'प्रत्युतातीवरम्यां' कृतम् ॥२१॥

हिन्द्यर्थः– पद्मोंकी कान्तिको जो अपहरण नहीं करते, पर बढा देते हैं, जो ताराओंके (नक्षत्रोंके, कनीनिकाओंके) कान्तिको नहीं अपनाते हैं, उसको जोरसे निष्प्रभ कर देते हैं, जो केवल एक निमेष नहीं, पर दिवस भी बनाते हैं, ऐसे त्रिभुवनके एक असाधारण नेत्रस्वरूप सूर्यके तेज आप लोगोंके पाप हरण करें ॥२१॥

आङ्ग्लार्थः-- The lustre of the Sun does not snatch away but enhances the beauty of the lotuses, it does not replenish the beauty of the stars (eye-balls), rather affects it. The Sun is not able to cause a twinkle even for a moment but heralds the beginning of the day. May that effulgence of.the Sun which is an extra-ordinary eye of the the three worlds, burn all your sins. 21

తెలుగు అర్థం--
    సామాన్యంగా  మానవుల కాంతిమంతములైన కన్నులు కమనీయమైన సౌందర్యం కలిగి కమలాల సౌందర్యాన్ని తక్కువ చేస్తాయి. అందంలో అతిశయిస్తాయి.
    కానీ సూర్యతేజమనే నేత్రం విలక్షణంగా ప్రకాశిస్తుంది. అల్పములైన అంబుజాల సౌందర్యాన్ని అభివృద్ధి పరుస్తుంది. అది చిన్నది కదా అని చిన్నబుచ్చడు. తగినంత మేలే చేస్తుంది. రాజీవాల జీవనాన్ని రమ్యతమం చేస్తుంది.  ప్రభాకరుని పరోపకార పరాయణత అట్టిది.
    మానవనేత్రం తనలో నల్లని తారకల కాంతిని పొందుతుంది. తన సౌందర్యాన్ని ఇనుమడింప చేసుకొంటుంది. సూర్యనేత్రం తారల కాంతిని పొందక వాటిని తిరస్కరించి ప్రకాశిస్తుంటుంది. తన మహాతేజస్సు చేత సర్వాన్ని ప్రకాశవంతం చేస్తుంది.
    మనుష్యుల నేత్రం నిమేషం అంటే రెప్పపాటు కలిగి ఉంటుంది. సూర్యనేత్రం ఇంతకంటే మించి నిమేషమును మాత్రమే కాక దినమును కూడా కలిగిస్తుంది. రోజునంతా ప్రభాపూర్ణం చేస్తుంది.
    ఇలా ముల్లోకాలనన్నింటిలోకి సామాన్యనేత్రం కంటే సూర్యనేత్రం ఎన్నో విధాల విలక్షణమైనది. అటువంటి సూర్యతేజం పాపాలను పటాపంచలు చేయుగాక.

----------------
आधारपुस्तकस्य परिचयः--
सूर्यशतकम्
व्याख्याकारः—पण्डित श्रीभुवनेश्वर कर शर्मा
व्याख्यानसहकारी—पण्डित श्रीमहेश्वर आचार्य शर्मा
आङ्ग्लानुवादः—दीनबन्धु कर
हिन्द्यनुवादः—कमलालोचन कर
चौखम्बा संस्कृत सीरीज़् अफिस्

మయూర క్రేంకృతి
(మయూరుని సూర్య శతకమునకు గద్యపద్యానుకృతి)
జంధ్యాల వేంకటేశ్వర శాస్త్రి “శాంతి శ్రీ”
ప్రశాంతి నిలయం, పుట్టపర్తి, అనంతపురం జిల్లా