सूर्यशतकम् - 22 (महाकवि-श्रीमयूरप्रणीतम्)

क्ष्मां क्षेपीयः क्षपाम्भःशिशिरतरजलस्पर्शतर्षादृतेव
द्रागाशा नेतुमाशाद्विरदकरसरःपुष्कराणीव बोधम् ।
प्रातः प्रोल्लङ्घ्य विष्णोः पदमपि घृणयेवातिवेगाद्दवीयः
उद्दाम द्योतमाना दहतु दिनपतेर्दुर्निमित्तं द्युतिर्वः ॥२२॥

अन्वयः– क्षपाम्भः शिशिरतरजलस्पर्शतर्षात् इव क्षेपीयः क्ष्मां ऋता, आशाद्विरदकरसरापुष्कराणि बोधं नेतुम् इव द्राक् आशाः ऋता, प्रातः अतिवेगात् घृणया इव विष्णोः पदमपि प्रोल्लङ्ध्य दवीयसि उद्दाम द्योतमाना, द्युतिः वः दुर्निमित्तं दहतु ॥२२॥

व्याख्या– क्षपाम्भःशिशिरतरजलस्पर्शतर्षात् क्षपायाः रात्रेः यत् अम्भः तेन शिशिरतरं यत् जलं तस्य स्पर्शे तर्षः अभिलाषः तस्मात् इव, (कामोऽभिलाषस्तर्षश्च– इत्यमरः), क्षेपीयः क्षिप्रतरं क्ष्मां पृथिवीं ऋता प्राप्ता, आशाद्विरदानां दिग्गजानां ये कराः शुण्डादण्डाः ते एव सरांसि तेषां पुष्कराणि कराग्राणि पद्मानि इव तानि बोधं विकासं नेतुमिव द्राक् झटिति आशाः दिशः ऋता प्राप्ता, प्रातः प्रभाते अतिवेगात् घृणया जुगुप्सया इव (जुगुप्सा करुणे घृणे– इत्यमरः), विष्णोः पदम् चरणम् आकाशं च प्रोल्लङ्ध्य अतिक्रम्य दवीयसि अतीव दूरे उद्दामं प्रचण्डं द्योतमाना दीप्यमाना, दिनपतेः सूर्यस्य द्युतिः भाः वः युष्माकं दुर्निमित्तम् अशुभं दहतु भस्मीकरोतु । उत्प्रेक्षालङ्कारः ॥२२॥

भावार्थः– रात्रेः शिशिरतरजलस्पर्शाभिलाषेण इव पृथिवीम् आगता, दिग्गजशुण्डादण्डाग्रपुष्कराणि विकासयितुम् अभिलाषुका इव दिशः प्राप्ता, प्रातः अतिवेगात् जुगुप्सया इव विष्णुपदम् विष्णोः पदम् आकाशं च अतिक्रम्य दूरतरं गता, प्रचण्डं द्योतमाना सूर्यस्य द्युतिः युष्माकम् अशुभं भस्मीकरोतु ।
टिप्यणी– द्विरदकरे सरस्त्वारोपणं नार्थं पुष्णाति । अनुप्रासदृष्ट्या अर्थदृष्ट्या च सरः इति पदं परिवर्त्य पुरः इति कथनं सङ्गतं स्यात् । आशङ्के, मूलं तालपत्रलेखं सम्यङ् न पठित्वा उद्धरतस्त्रुटिरियम् ॥२२॥

हिन्द्यर्थः– रातकी ओसके शीतल स्पर्श पानेकेलिए मानो पृथिवी पर शीघ्र आने वाली दिग्गजोंके कराग्र (शुण्डके अग्रभाग जो कि तालाबके पद्मसदृश दृश्य होते हैं), पुष्करोंको विकसित करनेकेलिए मानो दिशाओंमें पहुँच जाते हैं, प्रभातमें विषणुपदको (आकाश को) घृणासे उल्लङ्घन करके बहुत दूरमें दीप्त सूर्य किरणें आप लोगोंके अमङ्गल दूर करें ॥२२॥

आङ्ग्लार्थः-- As if hankering after cool water, getting cooler due to dew drops of the night, the rays of the Sun reach the earth in haste. They cover the ten quarters quickly as if to awaken the lotus-like trunk-tips of the Diggajas (Guardian elephants of the quarters). Those rays traversing visnupada, the sky as if to surpass Viṣṇu, shine brightly afar. May they ward off all your worries. 22

తెలుగు అర్థం--
    అవిగో! అవి సూర్యనారాయణస్వామి కరుణకిరణాలు. అవి నేలతల్లికి ఆభరణాలు. అవి ఎల్లరకూ స్ఫూర్తినిస్తున్నాయి. అందరికీ ఆహ్లాదం అందిస్తున్నాయి.
    మంచునీటిచేత మిక్కిలి శీతలంగా అలరారుతున్నది భూమి. అటువంటి చల్లని భూమిని స్పృశించాలనే ఉత్కంఠతో రవికుమారుడు తన బంగారు హస్తాలు భూమివైపు చాచుకొని పరుగుపరుగున వస్తున్నాడు.
    అష్టదిక్కులు అష్టదిగ్గజాలవలె ఉన్నాయి. ఆ ఐరావతాలు సిందూరం అలంకారం చేసుకొని వస్తున్నాయి. నడకొండల్లాగా పద్మాలను వికసింపచేయటం కోసం కాబోలు కమలబాంధవుడు ఉత్సాహంతో తన వేయి చేతులు చాచి, పరువెత్తుకు వస్తున్నాడు. ఎంత పరోపకార పరాయణత!
    ప్రత్యూషకాలంలో విష్ణుపదమైన ఆకాశాన్ని దాటివెళ్ళి కూడా సిగ్గు పొంది మరింత వేగంతో దూరంగా వెళుతున్నాయా అన్నట్లున్నాయి సూర్యుని కిరణమాలికలు. మిక్కిలి ప్రకాశవంతమైన ఆ భాస్కరకిరణాలు మంగళజ్యోతులై దుఃఖాలను హరిస్తూ తేజరిల్లుతున్నాయి.

----------------
आधारपुस्तकस्य परिचयः--
सूर्यशतकम्
व्याख्याकारः—पण्डित श्रीभुवनेश्वर कर शर्मा
व्याख्यानसहकारी—पण्डित श्रीमहेश्वर आचार्य शर्मा
आङ्ग्लानुवादः—दीनबन्धु कर
हिन्द्यनुवादः—कमलालोचन कर
चौखम्बा संस्कृत सीरीज़् अफिस्

మయూర క్రేంకృతి
(మయూరుని సూర్య శతకమునకు గద్యపద్యానుకృతి)
జంధ్యాల వేంకటేశ్వర శాస్త్రి “శాంతి శ్రీ”
ప్రశాంతి నిలయం, పుట్టపర్తి, అనంతపురం జిల్లా