सूर्यशतकम् - 19 (महाकवि-श्रीमयूरप्रणीतम्)

मागान्म्लानिं मृणाली मृदुरिति दययेवाप्रविष्टोऽहिलोकं
लोकालोकस्य पार्श्वं प्रतपति न परं यस्तदाख्यार्थमेव ।
ऊर्ध्वं ब्रह्माण्डखण्डस्फुटनभयपरित्यक्तदैर्घ्यो द्युसीम्नि
स्वेछावश्यावकाशावधिरवतु स वस्तापनो रोचिरोघः ॥१९॥

अन्वयः– मृदुः मृणाली म्लानिं मागात् इति दयया इव यः अहिलोकम् अप्रविष्टः यः तदाख्यार्थम् एव लोकालोकस्य परं पार्श्वं न प्रतपति, ऊर्ध्वं द्युसीम्नि ब्रह्माण्डखण्डस्फुटनभयपरित्यक्तदैर्ध्यः स्वेच्छावश्यावकाशावधिः सः तापनः रोचिरोघः वः अवतु ॥१९॥

व्याख्या– मृदुः कोमला मृणाली अल्पं मृणालं मृणाली (षिद्गौरादिभ्यश्च इति ङीष्) म्लानिं म्लानत्वं मागात् न यातु इति दयया इव यः अहिलोकं नागलोकं न प्रविष्टः, यश्च तदाख्यार्थं तस्य लोकालोकपर्वतस्य आख्यार्थम् अव्यर्थनामत्वं विधातुं तस्य परं पार्श्वं न प्रतपति, ऊर्ध्वं द्युसीसि ब्रह्माण्डखण्डस्य स्फुटनं दलनं तस्मात् भयेन परित्यक्तदैर्ध्यः सङ्कोचितदैर्ध्यः स्वेच्छावश्यः निजाधीनः यः अवकाशः स एव अवधिः मर्यादा यस्य तथाभूतः स्वेच्छाकृतप्रकाशसीमः सः तापनः तपनस्य सूर्यस्य अयं तापनः रोचिरोघः रोचिषां तेजसाम् ओघः समूहः वः युष्मान् अवतु रक्षतु ।
    प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकालोक इव स्थितः (रघुवंशम् १.२८) लोकालोकः जगत् आवृत्य स्थित इति कल्प्यते । अस्य अपरपार्श्वः तमोमयः ॥१९॥

भावार्थः– कोमला मृणाली म्लानिं न लभताम् इति दयया इव सूर्यस्य किरणराशिः नागलोकं न प्रविशति, लोकालोकनाम्ना कल्पितपर्वतस्य अपरं पार्श्वं न तपति, आकाशसीम्नि ब्रह्माण्डखण्डस्य स्फुटनाशङ्कया स्वस्य दैर्घ्यं परिहरति, स्वेच्छया च अवकाशसीमां निर्धारयति । एवं भूतः सूर्यस्य किरणसमूहः युष्मान् रक्षतु ॥१९॥

हिन्द्यर्थः– कोमल कमलको दुःख न हों, ऐसी भावनामें जो दयासे नागलोकमें प्रवेश नहीं करते हैं, लोकालोक पर्वतके नामको सार्थक बनानेकेलिए उसके दूसरे पार्श्वको नहीं तपती हैं, आकाशके ऊपर सीमामें स्थित ब्रह्माण्डखण्डके टूट जानेके भयसे अपनेको दीर्घप्रसारी न करनेवाली और अपनी अवकाशकी मर्यादा अपने आप रखनेवाली वे सौर किरणें आप लोगोंकी रक्षा करें ॥१९॥

आङ्ग्लार्थः-- Apprehending that the tender lotus creepers may lose their freshness, the rays do not enter the nether region. They do not afflict the sides of the mountain Lokaloka. Fearing the splitting up of the entire region above, the Sun contracts its long rays and gives light according to its sweet will. May those rays of the Sun protect you. 19

తెలుగు అర్థం--
    ఆదిత్యదేవుడు అనురాగమూర్తి.  ఆయన లోకబాంధవుడు. ఆ లోకబాంధవుని రుచిర కరాలు దయకు ఆకరాలు. ఆ కాంతి ప్రవాహం కారుణ్యరసప్రవాహం సుమా! అందుకు ఎన్నో ఉదాహరణలు.
    మహోరగాలు పాతాళలోకంలో ఉంటాయి. అవి అతి కోమలాలు. అవి లేత తామరతూండ్లవలె పూలతీగెలవలె సుకుమారంగా అత్యంత మృదువుగా ఉంటాయి. వేడి ఆ సర్పాలకు సోకివాటిని తపింపజేస్తాయి. అన్ని జీవులూ ఆ వేడి తట్టుకోలేవు. ఇది గమనించి సూర్యదేవుడు తన వాడికిరణాలను అటు పాతాళం పంపనే పంపడు. ఎంత దయామయుడు!
    మేరుపర్వతరాజం పేరు లోకాలోకం. లోకంలో అది సార్థకమైన భూధరం. అందుకని ఆ పర్వతనామం పాడుచేయరాదని దాన్ని ఈవలికే కానీ ఆవలి వైపుకు అంశుమాలి అరుగనే అరుగడు.
    బ్రహ్మాండం ఒక భండం. దాని పైభాగం నుతిమెత్తన, బ్రహ్మాండం పైన తన వేడి తీక్ష్ణంగా ప్రసరిస్తే ఎక్కడ పగిలిపోతుందో అని మధ్యహ్న మార్తాండుడు కూడా తన ఉష్ణరాశిని అటుపై దీర్ఘంగా ప్రసరింపనే ప్రసరింపనీయడు. సువిశాల ఆకాశం మొత్తం తిరుగుతున్నా విసుగుదల లేకుండా ఓర్పుగా నేర్పుగా సర్వశ్రేయస్కరంగా పర్యటన చేస్తుంటాడు మహానుభావుడు.
    ఆ కర్మసాక్షి కాంతి ప్రవాహం అందరినీ రక్షించుగాక!

----------------
आधारपुस्तकस्य परिचयः--
सूर्यशतकम्
व्याख्याकारः—पण्डित श्रीभुवनेश्वर कर शर्मा
व्याख्यानसहकारी—पण्डित श्रीमहेश्वर आचार्य शर्मा
आङ्ग्लानुवादः—दीनबन्धु कर
हिन्द्यनुवादः—कमलालोचन कर
चौखम्बा संस्कृत सीरीज़् अफिस्

మయూర క్రేంకృతి
(మయూరుని సూర్య శతకమునకు గద్యపద్యానుకృతి)
జంధ్యాల వేంకటేశ్వర శాస్త్రి “శాంతి శ్రీ”
ప్రశాంతి నిలయం, పుట్టపర్తి, అనంతపురం జిల్లా