सूर्यशतकम् - 15 (महाकवि-श्रीमयूरप्रणीतम्)

तन्वाना दिग्वधूनां समधिकमधुरालोकरम्यामवस्थाम्
आरूढप्रौढिलेशोत्कलितकपिलिमालङ्कृतिः केवलैव ।
उज्जृम्भाम्भोजनेत्रद्युतिनि दिनमुखे किञ्चिदुद्भिद्यमाना
श्मश्रुश्रेणीव भासां दिशतु दशशती शर्म घर्मत्विषो वः ॥१५॥
अन्वयः– दिग्वधूनां समधिकमधुरालोकरम्याम् अवस्थां तन्वाना, केवला एव आरूढप्रौढिलिशोत्कलितकपिलिमालङ्कृतिः, उज्जृम्भाम्भोजनेत्रद्युतिनि दिनमुखे किञ्चिदुद्भिद्यमाना, श्मश्रुश्रेणी इव, घर्मद्विषः भासां दशशती वः शर्म दिशतु ॥१५॥

व्याख्या– दिश एव वध्वः तासां दिगङ्गनानां समधिकः यः मधुरालोकः मधुरावलोकनं तेन रम्यां मनोहारिणीम् अवस्थां तन्वानां विस्तारयन्ती, केवला एका एव प्रौढिः प्रौढता तस्याः लेशः स्वल्पता, आरूढः यः प्रौढिलेशः तेन हेतुना उत्कलितः गृहीतः यः कपिलिमा स एव अलङ्कृतिः अलङ्कारः यस्याः सा, पूर्णविकाशात् प्राक् कपिलत्वमापन्ना इत्यर्थः, (अथवा, आरूढः प्रौढिलेशः यया सा आरूढप्रौढिलेशा, उत्कलितः ऊर्ध्वप्रसृतः कपिलिमा एव अलङ्कृतिः यस्याः सा), उज्जृम्भं विकसितं यत् अम्भोजं पद्मं तदेव नेत्रं तेन द्योतते इति तस्मिन् दिनमुखे, किञ्चित् उद्भिद्यमाना प्रकटिता श्मश्रुश्रेणी इव परिदृष्टा, घर्मत्विषः उष्णांशोः सूर्यस्य भासां किरणानां दशशती, (दशानां शतानां समाहारः दशशती, अदन्ताद् द्विगुः स्त्रियामिष्टः), वः युष्माकं शर्म सुखं दिशतु विदधातु (शर्मशातसुखानि च– इत्यमरः) । उपमालङ्कारः ॥१५॥

भावार्थः– दिगङ्गनानां सुमधुरालोकनेन मनोहरं दृश्यं सृजन्ती, पूर्णप्रकाशं नापन्ना, कपिलवर्णा, विकसितपद्मनेत्रे दिवसमुखे किञ्चित् प्रकटिता, श्मश्रुश्रेणी इव दृश्यमाना, सूर्यस्य रश्मिसंहतिः युष्माकं सुखं विदधातु ।
टिप्पणी– मधुमयीयं कल्पना । केवलैवेति प्रयोगः पादपूरणार्थः प्रतिभाति ॥१५॥

हिन्द्यर्थः– दिग्वधूओंके मधुर अवलोकनसे अधिक सुन्दर, प्रौढ न होनेसे कपिलवर्ण, पद्मनेत्रसे शोभित दिवसके मुखमें सवेरे थोडी सी दिखनेवाली दाढीके समान सूर्यकी सहस्र किरण आपके मङ्गल विधान करें ॥१५॥

आङ्ग्लार्थः-- The early graceful rays of the Sun looking tawny like newly sprouting beards on the lotus-eyed face of the day, create a scenic beauty as the digvadhus cast their sweet glances on them. May those thousand rays of the Sun give you happiness. 15

తెలుగు అర్థం--
    ఆ ఉదయం భువనం సువర్ణకాంతులు కాంతులు వెదజల్లుతున్నది. రవి కుమారుడు మన్మథుని వలె మెరిసిపోతున్నాడు. చూడముచ్చటగా ఉన్నాడు.
    ఆ స్వామికి అన్నీ సహజాలంకారాలే. విశాలమైన నేత్రాలు పద్మపత్రాల వలె చక్కదనం చిందిస్తున్నాయి. ముఖం మంచి తేజస్సుతో కళకళలాడుతున్నది. పురుషత్వం పుంజీభవించింది. నల్లగా అప్పుడే వస్తున్న మీసాలు ముఖానికి కొత్త నగ పెట్టినట్లున్నది. ముఖంపై నీలి రంగు మొలకమీసాలు పద్మం పై వ్రాలిన గండుతుమ్మెదలు లాగ ఉన్నాయి. మోము ముసి ముసినవ్వులు ఒలకపోస్తున్నది. అది మారుని తూపులు రువ్వుతున్నాయి.
    దిగ్వధూటీమణులు రవి కుమారులు చూశారు. కన్నులు విప్పార్చి చూశారు. చూచినకొలదీ ఇంకా ఇంకా చూడాలనిపించిందట. మరీ మరీ మార్చి మార్చి చూశారు. అతనిపై వాలు చూపులు తూపులు విసిరారు. అతని అందాన్ని తనివి తీరా గ్రోలారు. ఆనందం చెందారు. మీసాలను చూసి మోజు పడ్డారు. ఇరువురు ముగ్ధమనోహరంగా చూసుకున్నారు. కన్నులు కలిశాయి. కమలాక్షులు కల్యాణగీతాలు పాడారు.
    సూర్యుని యువకుడుగా, కిరణాలు ఆయనకు అందమైన మీసాలుగా, దిక్కులు ఆయనను వలచిన కాంతలుగా కవి ఊహించాడు.

----------------
आधारपुस्तकस्य परिचयः--
सूर्यशतकम्
व्याख्याकारः—पण्डित श्रीभुवनेश्वर कर शर्मा
व्याख्यानसहकारी—पण्डित श्रीमहेश्वर आचार्य शर्मा
आङ्ग्लानुवादः—दीनबन्धु कर
हिन्द्यनुवादः—कमलालोचन कर
चौखम्बा संस्कृत सीरीज़् अफिस्

మయూర క్రేంకృతి
(మయూరుని సూర్య శతకమునకు గద్యపద్యానుకృతి)
జంధ్యాల వేంకటేశ్వర శాస్త్రి “శాంతి శ్రీ”
ప్రశాంతి నిలయం, పుట్టపర్తి, అనంతపురం జిల్లా