सूर्यशतकम् - 39 (महाकवि-श्रीमयूरप्रणीतम्)

उज्जृम्भाम्भोरुहाणां प्रभवति पयसां या श्रिये नोष्णतायै
पुष्णात्यालोकमात्रं न तु दिशति दृशां दृश्यमाना विघातम् ।
पूर्वाद्रेरेव पूर्वं दिवमनु च पुनः पावनी दिङ्मुखानाम्
एनांस्यैनी विभासौ नुदतु नुतिपदैकास्पदं प्राक्तनी वः ॥३९॥
अन्वयः– या उज्जृम्भारुहाणां पयसां श्रिये प्रभवति, न तु उष्णतायै, दृश्यमाना दृशाम् आलोकमात्रं पुष्णाति न तु विघातं दिशति, पूर्व पूर्वाद्रेः एव, दिवम् अनु, पुनश्च दिड्मुखानां पावनी, नुतिपदैकास्पदं प्राक्तनी असौ ऐनी विभा वः एनांसि नुदतु ॥३९॥

व्याख्या– या ऐनी विभा, इनः सूर्यः तस्य इयम् ऐनी सूर्यसम्बन्धिनी द्युतिः, उद्गता जृम्भा विकासः येषां तथाभूतानाम् अम्भोरुहाणां पद्मानां श्रिये शोभायै प्रभवति, न तु उष्णतायै कल्पते, दृश्यमाना अवलोक्यमाना, दृशां चक्षुषाम् आलोकमात्रं पुष्णाति वर्धयति, न तु विघातं बाधां दिशति सृजति, पूर्वं प्रथमतः पूर्वाद्रेः उदयाचलस्य, ततः दिवम् अनु स्वर्लोकस्य, पश्चात् पुनः दिङ्मुखानां पावनी पवित्रकारिणी, नुतिपदैकास्पदं नुतिपदस्य स्तुतिकर्मणः एकम् आस्पदं स्थानं, (स्तवः स्तोत्रं स्तुतिर्नुतिः', 'पदं व्यवसितित्राणस्थानलक्ष्माङ्घ्रिवस्तुषु' इति चामरः) । प्राक्तनी पूर्वदिग्भवा असौ ऐनी विभा प्रभा वः युष्माकम् एनांसि पापानि नुदतु नाशयतु । (इनः सूर्ये प्रभौ इत्यमरः) ॥३९॥

भावार्थः– सूर्यस्य या प्राभातिकी प्रभा कमलानां विकासेन जलानां श्रियं वर्धयति, न तु उष्णतां जनयति, चक्षुषां दर्शनशक्तिं पुष्णाति, न तु कामपि बाधां सृजति, आदौ पूर्वाद्रेः, तदनु दिवः, ततश्च दिङ्मुखानां पवित्रकारिणी पूर्वदिग्भवा सा सूर्यस्य पूज्या प्राभातिकी प्रभा युष्माकं पापानि नाशयतु ॥३९॥

हिन्द्यर्थः– जो विकसित पद्मोंको धारण करनेवाली पानीकी शोभाको बढ़ाती है, पर गरम नहीं करती ओखोंके रोशनी बढाती बाधा नहीं देती, पहले पूर्वाचल, उसके बाद आकाश और अनन्तर दिशाओंको पवित्र करनेवाली पूज्य यह सूरजकी प्रभा आप लोगोंके पाप नाश करें ॥३९॥

आङ्ग्लार्थः-- The rays of the Sun appearing in the east lighten first the eastern mountain, then the sky and later on the quarters. They enhance the beauty of water by opening up the lotuses, but do not make it hot; help the eyes to see clearly without reducing their power. May those praise worthy rays of the Sun remove all your sins. 39

తెలుగు అర్థం--
    అడుగో, పద్మినీ వల్లభుని రాకను సూచిస్తూ అరుణజ్యోతులు ముందుగా దర్శనమిస్తున్నాయి. ఆ సమయంలో ప్రకృతి ఆహ్లాదకరంగా ఉన్నది.
    అంభోరుహ విజృంభమాణం వల్ల అంభస్సుల శోభ లక్ష్మీవంతమవుతున్నది. అరవిందబాంధవ మధురావలోకనం వలన ఉష్ణరశ్మి బాధకలిగించటం లేదు.
    సూర్యరశ్మిలో ప్రకృతి దృశ్యాలు చూడటానికి కడు శోభాయమానంగా ఉన్నాయి. సూర్యకిరణాలు కన్నులలోకి గ్రుచ్చి నొప్పి కలిగించటం లేదు. ఉదయ వాతావరణం అభ్యుదయకరంగా హాయిగా ఉన్నది.
    ఆ సుందర సూర్యకాంతి మునుముందు తూరుపు కొండ నెత్తమ్ములకు పసుపు కుంకుమలతో పూజ చేస్తున్నది. ఆ తరువాత ఆ కాంతి దిఙ్ముఖాలను అలంకరిస్తున్నది. ఇలా సూర్యప్రభలు స్తుతి యోగ్యాలై ప్రజల పాపాలు పటాపంచలు చేస్తున్నాయి.

----------------
आधारपुस्तकस्य परिचयः--
सूर्यशतकम्
व्याख्याकारः—पण्डित श्रीभुवनेश्वर कर शर्मा
व्याख्यानसहकारी—पण्डित श्रीमहेश्वर आचार्य शर्मा
आङ्ग्लानुवादः—दीनबन्धु कर
हिन्द्यनुवादः—कमलालोचन कर
चौखम्बा संस्कृत सीरीज़् अफिस्

మయూర క్రేంకృతి
(మయూరుని సూర్య శతకమునకు గద్యపద్యానుకృతి)
జంధ్యాల వేంకటేశ్వర శాస్త్రి “శాంతి శ్రీ”
ప్రశాంతి నిలయం, పుట్టపర్తి, అనంతపురం జిల్లా