सूर्यशतकम् - 1 (महाकवि-श्रीमयूरप्रणीतम्)

जम्भारातीभकुम्भोद्भवमिव दधतः सान्द्रसिन्दूररेणुं
रक्ताः सिक्ता इवौघैरुदयगिरितटीधातुधाराद्रवस्य ।
आयान्त्या तुल्यकालं कमलवनरुचेवारुणा वो विभूत्यै
भूयासुर्भासयन्तो भुवनमभिनवा भानवो भानवीयाः ॥१॥

अन्वयः-- जम्भारातीभकुम्भोद्भवं सान्द्रसिन्दूररेणुं दधतः इव (रक्ताः) उदयगिरि-तटीधातुधाराद्रवस्य ओघैः सिक्ता इव रक्ताः, तुल्यकालम् आयान्त्या कमलवनरुचा इव अरुणाः भुवनं भासयन्तः अभिनवाः भानवीयाः भानवः वः विभूत्यै भूयासुः ॥१॥

व्याख्या– जम्भारातिः इन्द्रः तस्य इभकुम्भात् हस्तिकुम्भात् उद्भवम् उत्पन्नं सान्द्रसिन्दूररेणु सान्द्रः घनः यः सिन्दूररेणुः तं सिन्दूररजः दधतः धारयन्तः इव रक्ताः रक्तवर्णाः उदयगिरेः तटी उदयाचलस्य तटप्रदेशः तस्याः धातुधारा तस्याः द्रवः द्रवणं तस्य ओघैः समूहैः, (स्तोमौघनिकरव्रातवारसंघातसजुयाः– इत्यमरः) सिक्ताः रञ्जिताः इव दृश्यमानाः, तुल्यकालं समकालम् आयान्त्या आगच्छन्त्या कमलवनरुचा पद्मवनस्य कान्त्या इव अरुणाः रक्तवर्णाः भुवनं भासयन्तः संसारं दीपयन्तः अभिनवा नूतनाः भानोः इमे भानवीयाः सूर्यसम्बन्धिनः भानवः किरणाः, (भानुः करो मरीचिः स्त्रीपुंसयो दीर्धितिः स्त्रियाम्– इत्यमरः) वः युष्माकं विभूत्यै ऐश्वर्याय भूयासुः भवन्तु। अत्र कविः उदयीगरेः ऐरावतेन साकं साम्यं कल्पयन् भानुभानूनां गरिकधातुभिः सिन्दूररेणुभिश्च रञ्जनमुत्प्रेक्षते । त्रिसृणामुत्प्रेक्षाणामनुप्रासस्य च संसृष्टिः । (स्रग्धरा छन्दः, म्रध्नैर्याना त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम् इति लक्षणात् । गौडी रीतिः ओजो गुणः, रसश्च शान्तः) ॥१॥

भावार्थः-- इन्द्रवाहनस्य ऐरावतस्य कुम्भात् जातं सिन्दूररजः धारयन्त इव रक्तवर्णाः गैरिकधातूनां द्रवैः सिक्ता इव दृश्यमानाः, प्रातः कमलवनकान्त्या इव अरुणवर्णाः, जगत् भासयन्तः सूर्यस्य अभिनवाः उदयकालीनकिरणाः युष्माकमैश्वर्यं सम्पादयन्तु ॥१॥

हिन्द्यर्थः-- इन्द्रवाहन ऐरावतके कुम्भसे जात सिन्दूरपरागको धारण करनेकी तरह मालूम होने वाला, गैरिक धातुओके द्रवसे सिक्त होनेके जैसे प्रतीत, सवेरे कमलवनकी कान्तिसे होनेकी भाँति अरुणवर्ण जगत्को प्रकाशित करनेवाले सूर्यकी नई प्रभा आपको ऐश्वर्य प्रदान करे ॥१॥

आङ्ग्लार्थः-- The early rays of the Sun look red as if they have resumed the thick streaks of vermilion, coming out of the temple of elephant of the killer of Jambha (Indra). They also appear as if they are drenched by the mineral streams of the slopes of Udayacala (mountain). Carrying the lustre of the blooming lotus, that open up at their advent, they illuminate the whole world. May those rays bestow prosperity on you. ॥1॥

తెలుగు అర్థం--
    శ్రీసూర్యనారాయణుడు దివ్యప్రభలతో ఉదయించబోతున్నాడు. ఆకాశంలో అరుణకాంతులు అందంగా అద్భుతంగా అలుముకొన్నాయి. విహంగాలు కిలకిలారావాలు చేస్తున్నాయి. ప్రకృతి పులకించిపోతున్నది. తూర్పు తెలతెలవారుతున్నది. శ్రీసూర్యభగవానుడు చిత్రాంబరుడై ఉదయిస్తున్నాడు. దేవతలు ప్రొద్దు వేలుపుపై పసుపు కుంకుమల వసంతం చల్లుతున్నారు.
    అదిగో లోకబాధవునికి లోకం స్వాగతం పలుకుతున్నది. ఇంద్రుని ఐరావత కుంభస్థలాలపై నుంచి సిందూరం పొంగి పొరలుతున్నది. ఆ కాంతులే కాబోలు ఆ అరుణకాంతులు. ఉదయపర్వత సానువులందలి గైరికాది ధాతువులు నుంచి స్రవించే ద్రవధారలలో తడిసినందువల్ల కాబోలు ఆ సూర్యకిరణాలు రాగరంజితములై ప్రకాశిస్తున్నాయి. కమలబాంధవుడు వస్తున్నాడని కమల వనాల ఒక్కసారిగా పులకించి పుష్పించినాయి. ఆ పుష్పాల ఎఱ్ఱని కాంతివల్ల కాబోలు ఆ సూర్యప్రభలు ఎఱ్ఱబడి తళతళలాడుతున్నాయి. తూరుపు దిక్కు అనే సుందరీమతల్లి ఫాలభాగం పై కుంకుమ తిలకమా అన్నట్లు సూర్యుని అరుణ వర్ణ ప్రభ అందగిస్తున్నది.
    సూర్యభగవానుని తొలి బంగారు లేత కిరణాలు లోకానికి మంగళాలు చేకూరుస్తున్నాయి. సకల విభూతులనందజేస్తున్నాయి.

----------------
आधारपुस्तकस्य परिचयः--
सूर्यशतकम्
व्याख्याकारः—पण्डित श्रीभुवनेश्वर कर शर्मा
व्याख्यानसहकारी—पण्डित श्रीमहेश्वर आचार्य शर्मा
आङ्ग्लानुवादः—दीनबन्धु कर
हिन्द्यनुवादः—कमलालोचन कर
चौखम्बा संस्कृत सीरीज़् अफिस्
 
మయూర క్రేంకృతి
(మయూరుని సూర్య శతకమునకు గద్యపద్యానుకృతి)
జంధ్యాల వేంకటేశ్వర శాస్త్రి “శాంతి శ్రీ”
ప్రశాంతి నిలయం, పుట్టపర్తి, అనంతపురం జిల్లా