सूर्यशतकम् - 61 (महाकवि-श्रीमयूरप्रणीतम्)

सीदन्तोऽन्तर्निमज्जज्जडखुरमुसलाः सैकते नाकनद्याः
स्कन्दन्तः कन्दरालीः कनकशिखरिणो मेखलासु स्खलन्तः ।
दूरं दूर्वास्थलोत्का मरकतदृषदि स्थास्नवो यन्न याताः
पूष्णोऽश्वाः पूरयंस्तैस्तदवतु जवनैर्हुंकृतेनाग्रगो वः ॥६१॥
 ॥इत्यरुणवर्णनम् ॥

अन्वयः– नाकनद्याः सैकते अन्तर्निमज्जज्जडखुरमुसलाः सीदन्तः, कनकशिखरिणः कन्दरालीः स्कन्दन्तः मेखलासु स्खलन्तः, दूरं दूर्वास्थलोत्काः मरकतदृष्पदि स्थास्नवः पूष्णः अश्वाः यत् न याताः, तत् हुंकृतेन जवनैः तैः पूरयन् अग्रगः वः अवतु ॥६१॥

व्याख्या– नाकनद्याः स्वर्णद्याः सैकते वालुकासु अन्तः अभ्यन्तरं निमज्जन्तः निमग्नाः जडाः खुराः मुसला इव येषां ते, अतएव सीदन्तः अवसन्नाः, कनकशिखरिणः हेमाद्रेः कन्दरालीः गुहापङ्क्तीः स्कन्दन्तः लङ्घयन्तः, मेखलासु कटिप्रदेशेषु स्खलन्तः, दूरम् अत्यर्थं दूर्वास्थलाय उत्काः उत्कण्ठिताः, शस्पधिया मरकतदृषदि मरकतशिलायां स्थास्नवः स्थिराः, पूष्णः रवेः अश्वाः यत् यत्परिमितं वर्त्म न याताः, तत् तावद्वर्त्म हुंकृतेन जवनैः त्वरमाणैः तैः अश्वैः पूरयन् अग्रगः अग्रणीः अरुणः वः युष्मान् अवतु रक्षतु ॥६१॥

भावार्थः– स्वर्गङ्गायाः वालुकासु मज्जत्खुराः सुमेरोः कन्दराः लङ्घयन्तः तस्य च मध्यप्रदेशे स्खलन्तः मरकतशिलायां दूर्वादलभ्रान्त्या अप्रचलन्तः सूर्यस्य अश्वाः यावन्मार्गं न याताः, तावदेव हुंकृतेन त्वरमाणैः अश्वैः पूरयन् अरुणः युष्मान् रक्षतु ॥६१॥

हिन्द्यर्थः– स्वर्गङ्गाके वालुकामें खुरोंके धँस जानेसे शिथिल, हेमाद्रिके कन्दराओंको लम्फसे उतर कर कटिदेशमें ठोकर खा जानेवाले और दूरसे दूर्वा भ्रमसे मरकतमणिमय स्थलमें ठहर जानेवाले अश्वोंको हुंकारसे त्वरान्वित कर अवशिष्ट राहको पूरण करने वाले, रथके सामने बैठे हुए अरुण आप लोगोंकी रक्षा करें॥६१॥

आङ्ग्लार्थः-- The horses of Pusan (The Sun) are disgusted as their hoofs get buried in the sands of svargariga. They jump over the caves, slip off the slopes on golden peaks of Sumeru. As they do not move ahead on the emerald plains, mistaking as grassy field, Aruna hastens them with humkara to make up the path. May that Aruna save you all. 61

తెలుగు అర్థం--
    అడుగో! సూర్యసారథి సూర్యాశ్వాలను అదిలిస్తూ రథం తోలుకు వస్తున్నాడు.
    అది ఆకాశగంగా ప్రాంతం. అశ్వాలు ఆ సైకతతీరాలలో గిట్టలు కూరుకుని పోగా వేగంగా పరువెత్తలేకపోతున్నాయి. అది మేరు పర్వత ప్రాంతం. ఆ ప్రదేశమంతా ఎగుడుదిగుడుగా విషమంగా ఉన్నది. అక్కడ ఆ సూర్యరతాశ్వాల గమనం సక్రమంగా సాగటం లేదు. ఎంత జాగ్రత్తగా నడుస్తున్నా గతిభంగం అవుతున్నది.
    అవి మరకత మణిమయ ప్రదేశాలు. ఆ ఛాయ చూస్తుంటే పచ్చని శాద్వలం చక్కగా వ్యాపించినట్లుంది. అది పచ్చగడ్డి అని మేయటానికి మెడలు చాచి ఆ అశ్వాలు ఆగి ఆగి నడుస్తున్నాయి.
    ఇలా బాధలతో భ్రమలో పడిన గుఱ్ఱాలను తన హుంకారంతో అదిలించి వేళ అతిక్రమించకుండా సారథి సారథ్యం చేస్తున్నాడు ఆ అరుణుడు అందరి కష్టాలు తొలగించుగాక.

----------------
आधारपुस्तकस्य परिचयः--
सूर्यशतकम्
व्याख्याकारः—पण्डित श्रीभुवनेश्वर कर शर्मा
व्याख्यानसहकारी—पण्डित श्रीमहेश्वर आचार्य शर्मा
आङ्ग्लानुवादः—दीनबन्धु कर
हिन्द्यनुवादः—कमलालोचन कर
चौखम्बा संस्कृत सीरीज़् अफिस्

మయూర క్రేంకృతి
(మయూరుని సూర్య శతకమునకు గద్యపద్యానుకృతి)
జంధ్యాల వేంకటేశ్వర శాస్త్రి “శాంతి శ్రీ”
ప్రశాంతి నిలయం, పుట్టపర్తి, అనంతపురం జిల్లా